İKTİSAT BÜLTENİ

Yükseköğretim Çalışmaları Merkezi

2011-06-02T21:20:00.007+03:00

Üniversitemizde Yükseköğretim Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi kuruldu. Faaliyetleri ve yönetmeliği görmek için tıklayın..

Savunma Ekonomisi

2011-03-25T18:30:00.000+02:00

Yakup Evirgen'nin açıklamaları için TIKLAYIN...

Muasır Medeniyet ve İktisat!

2011-02-22T21:32:00.001+02:00

Prof.Dr. Ali Seyyar hocamızın görüşlerini okumak için TIKLAYIN...

Dostluk hakkında!

2011-02-17T17:17:00.004+02:00

Unlu bir yazara suikast girisiminden sonraki gozlemler. TIKLAYIN...

Nihayet! 'Uzay Kurumu' kuruluyor!

2011-02-09T15:54:00.003+02:00

Uzun dönemli zenginleşmenin belirleyicisi olan teknolojik ilerleme için çok önemli bir adım atılıyor. Türkiye Uzay Kurumu kuruluyor. Okumak için TIKLAYIN...

Jay Leno'nun 2010 nobel iktisat şakası!

2011-01-19T23:53:00.002+02:00

Ünlü amerikalı 'talk show' cu Jay Leno 2010 nobel iktisat ödül konusunu dalgaya aldı. Sözlerini okumak için TIKLAYIN...

Vizyon 2023 Strateji Belgesinden notlar

2011-01-19T22:58:00.002+02:00

TÜBİTAK Ulusal Bilim ve Teknoloji Politikaları 2003-2023 Strateji Belgesinde, ülkemizin teknolojik ilerlemesinin önündeki Tehditler 54.cü sayfada sıralanıyor. Tehditlerden biri 'Gelişmiş ülkelerin, teknolojiye erişim kanallarını kapatması'dır. Bu çok önemli 'Strateji Belgesini' okumak için TIKLAYIN...

İTÜ Profesöründen önemli açıklamalar!

2011-01-19T22:16:00.002+02:00

İTÜ Uzay Mühendisliği Bölüm Başkanı Prof.Dr. Rüstem Aslan 17 Ocak 2011 tarihinde TGRT Haber 'Satır Arası' programına çıktı. Prof. Aslan, Türkiye'nin Uzay çalışmalarında potansiyeli olan bir ülke görünümünde olduğunu ve bu nedenle muhtemel bir rakip olarak nitelendirildiğinden uzaya Türk astronotu gönderme başvurularının reddedildiğini söyledi. Prof. Aslan'ı takip etmek için TIKLAYIN...

Mankiw'den tavsiyeler!

2010-08-26T03:20:00.001+03:00

Harvard profesoründen önemli tavsiyeler. TIKLAYIN

Günümüzde İktisat Biliminin Dili!

2010-08-17T03:08:00.002+03:00

İktisat öğrenmek için ne lazım? İşte tipik bir ABD üniversitesinden aydınlatıcı bilgiler. TIKLAYIN

TÜBA Bilim Raporu Yayınlandı

2010-08-10T02:22:00.005+03:00

TÜBA'nın bilim raporunda yer alan aşağıdaki tespitlere katılmamak mümkün mü?

Kamu üniversitelerimizde öğretim üyeliği, kadrolu devlet memurluğu niteliğindedir.
Doçentlikten profesörlüğe geçen bazı öğretim üyelerimiz, emekliliğe kadar uzanan
bir dönemde konumunu garanti altına almış olarak; çalışmayı, bilimsel etkinliklerde
bulunmayı, yayın yapmayı, kitap yazmayı artık gerekli görmemektedir. Derslere
girmeyi dahi çoğunlukla asistanlara, doçentlere bırakmaktadır. Kendisi, eğer branşı
uygunsa, dışarıda kazanç elde etme yollarını aramakta veya ikinci eğitim gibi yollarla gelirini artırma peşine düşmektedir.

Bu atalet, ne yazık ki yukarıdan aşağıya doğru yayılma eğilimindedir. Araştırma
heyecanı taşıyan genç kadrolar, tatmin edici olmayan ücretlere mahkûmdur ve
araştırma yapmalarının önünde çeşitli engeller bulmaktadırlar. Bu engeller, yetersiz
araştırma desteği kaynakları, laboratuvarlar kullanımını engelleyen kurallar ya da
kaprisler, yetersiz altyapı öğeleri, başarılarının taktir edilmemesi, ödüllendirilmemesi, hatta “boynuz kulağı geçmiş” yaklaşımıyla üstleri tarafından kınanmaları, kıskanılmaları, hor görülmeleridir.

Zonguldak'da deniz tertemiz.

2010-08-09T15:57:00.002+03:00

Zonguldak'da gönül rahatlıgıyla denize girilebilir. Il sağlık müdürlüğünün Deniz Suyu Numune Sonuçlarını görmek için tıklayın.

İşte medeniyet bu!

2010-07-09T20:20:00.002+03:00

Kamu karar alıcılarından medeniyet tarifi. İktisat bilimine uygun bir tarif.

Maliye kulübü web sitesi!

2010-05-19T16:04:00.001+03:00

Maliye kulübü web sitesinin hazırlıkları tamamlandı...

Piyasa ekonomisine sahip miyiz?

2010-05-06T19:26:00.004+03:00

Piyasa ekonomisi iktisadi ilerlemenin anahtarı. Son yapılan bilimsel çalışmalardan olan Rolando Pelaez'in çalışması İslam ülkelerindeki piyasa ekonomisinin durumunu karşılaştırmalı olarak ortaya koyuyor. Pelaez, İslam ülkelerinin piyasa ekonomisine en uzak ülkeler olduğunu ve bu durumun son 13 yıl içerisinde daha da kötüleştiğini söylüyor.

Türkiye'de bilim nasıl engelleniyor?

2010-04-22T18:20:00.002+03:00

Prof. Osman Demircan'ın bildirisindeki 4.cü öneri Türkiye'de bilimin gelişmesine katkı sağlıyacaktır. Unutmayalım, ilerlemek için resmi ve gayriresmi kurumlar çok önemlidir. Osman Demircan'ın 4.cü önerisini lütfen okuyun.

İktisat dünyasına bir süperstar geldi!

2010-04-15T21:09:00.002+03:00

MIT mezunu Alp Şimşek, Harvard Üniversitesi İktisat bölümüne Yrd.Doç. olarak girdi. Üniversitenin yeni yardımcı doçentini kamuoyuna duyurusu çok dikkat çekici. Lütfen okuyun.

Mankiw'den lisans öğrencilerine tavsiye!

2010-04-15T21:00:00.002+03:00

Yazdığı ders kitapları çok satan ve saygın üniversitelerde okutulan Harvard Profesöründen lisans öğrencilerine tavsiyeler.

İktisat ve Maliye'de neden matematik kullanıyoruz?

2010-04-15T20:50:00.004+03:00

Harvard Üniversitesi İktisat profesörlerinden biri olan Dani Rodrik öğrencilerinin matematikten sızlanmaları üzerine blogunda bir yazı yazmış.

TOKİ

2010-01-14T00:25:00.003+02:00

Hakan SARIBAŞ

27 Kasım 2009 tarihindeki haberlerde TOKİ başkanı Erdoğan Bayraktar’in bir demeci yer aldı. Haberin başlığı, ‘piyasadan çekilirsek fakirlere kim konut yapacak’ şeklindeydi. Başkan, konut sektöründe yer alan müteahhitlerin TOKİ’nin kapsamlı bir şekilde piyasada konut yapma işine girmesine karşı çıktıklarını belirtiyor ve hatta özel söktörün TOKİ’nin piyasadan tamamen çıkmasını istediklerini söylüyordu. Daha sonra mahcup bir şekilde konut piyasasında TOKİ’nin varlığının yüzde 10’u bile bulmadığını söylüyor ve dertlerinin konut piyasasını disipline etmek, fiyatları aşağı çekmek ve sektördeki kayıt dışı ekonomiyi önlemek olduğunu söylüyordu. Son olarak başkan şunu dedi ‘Fakirlere konut yapıyoruz, 100 lira taksitle veriyoruz. Müteahhit bunu yapar mı? Garip gurabaya, fakir fukaraya, sokakta kalmış, dışarıda kalmış insana konut yapıyoruz. 62 metrekare, 87 metrekare konut yapıyoruz. Bunu yapar mı müteahhit?’

Uzerinde durulmaya değer ifadeler bunlar. Konut piyasasındaki özel sektör neden TOKİ’nin piyasadan çıkmasını ister? Gerçekten özel sektör, fakir fukaraya, garip gurabaya, sokakta kalmışa ev yapmaz mı? Yapmazsa bu ne menem şey böyle?
Sadece konut piyasasında değil herhangi bir piyasada yer alan bir şirket yeni piyasa girişlerine karşı çıkacaktır. İstemiyecektir bunu. Bununla yetinmeyip piyasadaki rakiplerinin rekabeti bırakıp -tabiri caizse- piyasadan çekip gitmelerini çok isteyecektir. Gitsinlerki pasta kendilerine kalsın. Şirketler karlarını artırmak isterler. Kar, şirketin sıhhati anlamına gelir ve daha çok kar daha sıhhatli olmak demektir. Bir şirketin en sıhhatli olduğu ‘piyasa koşulu’ ise monopol piyasasıdır. Monopol piyasa koşulunda şirket piyasada tek başınadır ve kendisiyle rekabet eden hiçbir firma yoktur. İşte bu piyasa ortamında monopolcü fiyatını dilediği gibi belirler ve böylece karını maksimum yapar. Dolayısıyla, konut piyasasındaki şirketlerin TOKİ’nin piyasadan çıkmalarını istemeleri gayet doğaldır. Kim rakip ister ki?

Peki, TOKİ çıksın mı konut piyasasından?
Şirket için iyi olan monopol piyasası toplumsal refah açısından en kötü olan piyasadır. Tüketiciler en az üretime en yüksek fiyatı öderler. En büyük refah kayıpları bu piyasada görülür. Toplumsal refahın azamileştirildiği ve bizim teknik olarak ‘Pareto etkinlik’ olarak tanımladığımız piyasa ise ‘Tam Rekabet’ piyasasıdır. Tam rekabet yapılanmasında, çok sayıda şirket tüketici taleplerini karşılamak için yarışır ve böylece bir piyasadan elde edilebilecek en yüksek refah elde edilir. Tüketici memnuniyeti için çatır çatır rekabet işlediğinden tüketiciler memnundur. Piyasa fiyatı ise olabilecek en düşük seviyesindedir ve üretim olabilecek en yüksek üretim düzeyindedir. Üretim faktörleri de, üretim sürecinden kendi paylarına düşeni almaktadırlar.

En iyi (Tam Rekabet) ve en kötü (Monopol) arasında bizim genellikle Nash-Cournot dediğimiz bir bölge yer alır. En kötüden en iyiye doğru ilerledikçe (piyasaya girişler artıkça) tek satıcı durumundan çok satıcı durumuna ilerleriz, fiyatlar düşer, üretim ve refah artar. Monopole ilerledikçe ise fiyat yükselir, üretim ve refah düşer. O zaman arzu edilen Nash-Cournot bölgesindeki piyasalara olan giriş ve çıkışların serbestleştirilerek ! çok sayıda şirketin faaliyette bulunmasıdır. Kısaca, konut piyasasında refahın artırılması için tam rekabet koşullarının olabildiğince oluşması gerekir. Konut piyasasında tam rekabete doğru gidişatın önündeki tüm yasal-kurumsal engellerin kaldırılması devletin görevidir. Devlet bu görevini iyi yapmadığından monopolcü müteahhitler ortaya çıkıyor. Sonra devlet yetkilileri piyasayı suçlayıp bakın bunlar fakire, garip gurabaya ev yapmıyorlar deyip piyasa müdahalesine gerekçe arıyorlar. TOKİ çıksın. Devlet, asli görevi olan tam rekabet koşullarını oluşturmak ve denetlemekle uğraşsın.

Sorumuza geri dönersek, özel sektör fakire ev yapar mı?
Cevap şu: hangi özel sektör? Monopol piyasası mı? Nash-Cournot piyasaları mı? Tam rekabet piyasası mı? Evet! Hangi özel sektör?
Fakir fukaraya, garip gurabaya, sokakta kalmışa monopol piyasası ev yapmaz, Nash-Cournot piyasaları kısmen yapar, tam rekabet piyasası ise bütün garip gurabaya, fakir fukaraya, sokakta kalmışa ev yapar. O zaman haydin rekabete! Çünkü, rekabette bereket var.

Hangi İktisat?

2010-01-07T18:36:00.002+02:00

Atilla Yayla

Yirminci yüzyılda yaşanan kıtlıklar ve yokluklar piyasa ekono-misinin değil, muhteris siyasî projelerin, hak–hukuk bilmez diktatoryaların, obur toplum mühendislerinin eseridir. “Tüketim toplumu olma”, “tüketmecilik” gibi lâflar, modası geçmiş, hiçbir anlamı olmayan lâflardır. Hiçbir piyasa ekonomisi müdafii yazar,“Tüketebildiğin kadar insansın.” dememiştir.

1– İktisat ciddî bir disiplinse “Başka bir iktisat mümkün” (Radikal 2, 22 Temmuz 2001) diyenlerin literatüre geçmiş iktisat teorilerinden birinin izini süren bir açılım getirdikleri veya yepyeni bir paradigmanın temellerini attıkları kanaatine ulaşmış olmaları beklenir. Beyannamede böyle bir açılımın izi yoktur ve o bir iktisadî metin değil, sadece siyasi ve spekülatif bir çağrıdır. Ne yazık ki, bu çağrının bir iç tutarlılığı da yoktur. Ancak, akademik ve teknik bir kimliği olmamakla beraber, bu beyannameyi iktisat tarihindeki anti–Smithçi çizgiye oturtmak mümkündür.
2– 20. yüzyılda iktisat alanında en büyük kavga Smithçilerle anti–Smithçiler arasında yaşanmıştır. Bu kavgayı başlarda anti–Smithçiler Keynesyenizm formunda kazanmıştır. Ancak, özellikle M. Friedman ve F. A. Hayek gibi yazarların çabalarıyla 1950’lerde başlayan karşı ataklar ve 1970’lerden itibaren yaşanan iktisadî gelişmeler nihaî zaferin Smith çizgisi lehinde tecelli etmesini sağlamıştır. Bugünkü iktisat teorisi tartışmalarının arka planı budur. Smith’in sisteminin Keynes’in sistemine karşı kazandığını artık Keynesyenler bile kabul etmektedir. “Başka bir iktisat mümkün” yazısını kaleme alanlar sanki bunlar hiç yaşanmamış, temel tez ve iddialarının önemli bir kısmı zaten çürütülmemiş gibi yazmaktadır.

3– “Başka bir iktisat mümkün” adlı beyanname, klâsik; fakat modası geçmiş bir tavırla, “kâr” kurumuna saldırmaktadır. İktisadî davranışlarda en önemli şey müşevviklerdir. Keza tarihî tecrübe müteşebbisliğin iktisadî hayatta ne kadar fonksiyonel ve yararlı olduğunu da yeterince kanıtlamıştır. Beyannameciler girişimcilerin iktisat için gerekli olduğuna inanıyor mu, inanmıyor mu? İnanıyorlarsa müteşebbisleri harekete geçirmenin kâr dışında bir yolunu mu biliyorlar? İnanmıyorlarsa, müteşebbis sınıfın olmadığı ülkelerin ekonomik bakımından nasıl bir performans sergilediğinden haberleri yok mu?

4– Hayat şartlarının iyileştirilmesi piyasa ekonomisinin gelişmesinden geçmektedir. Endüstri devriminden beri dünyanın ortalama hayat seviyesi devamlı yükselmektedir. Bu yükselme, şüphesiz, dünyanın üçte biri kapalı bir sosyalist blok haline gelmese, Batı ülkeleri ve azgelişmiş ülkeler iktisat politikalarını Keynesyen çizgilerde oluşturmaya yönelmese, daha fazla olurdu. Yirminci yüzyılda yaşanan kıtlıklar ve yokluklar piyasa ekonomisinin değil, muhteris siyasî projelerin, hak–hukuk bilmez diktatoryaların, obur toplum mühendislerinin eseridir. “Tüketim toplumu olma”, “tüketmecilik” gibi lâflar, modası geçmiş, hiçbir anlamı olmayan lâflardır. Hiçbir piyasa ekonomisi müdafii yazar, “Tüketebildiğin kadar insansın.” dememiştir. Bu tür sözler, piyasa ekonomisine düşman olan veya onu anlayamayan kimselerin çirkin yakıştırmalarıdır.

5– Globalleşmeyi yöneten bir merkez yoktur. Çok uluslu şirketler hem gitgide daha çok lokal bir nitelik kazanmaktadır hem de kendi varlıkları açısından hafife alamayacakları tehditlerle karşılaşmaktadır. Bu tehdidin kaynağı beyannamecilerin reddettiği piyasa mekanizması ve rekabettir. Hiçbir şirketin pi¬yasadaki yeri iyi donanımlı bir çalışanın yeri kadar garantili değildir. New York Borsası’nda en çok işlem gören 20 şirketin 8’i son on yılda doğan şirketlerdir. Globalleşme, doğal olarak, bazı sektörleri olumsuz yönde etkilemekte, hatta yok etmektedir. Bu gibi durumlarda, söz konusu sektörlerde çalışan işçiler ve yatırım sahipleri zora düşmektedir. Buna karşılık yeni sektörler ortaya çıkmakta ve milyonlarca insan buralarda istihdam edilmekte, tüketiciler bu sektörlerde üretilen mal ve hizmetleri kullanarak tatminlerini artırmakta, hayat seviyelerini yükseltmektedir. Hayatın akışı böyledir. Korumacılık çare değildir. Tarih şahittir ki, en çok korumacı ülkeler en fakir ülkeler haline gelmiştir.

6– IMF, Dünya Bankası gibi kuruluşlar piyasa ekonomisi taraftarlarının ille de ve her durumda savunduğu ve olumlu bak¬tığı kuruluşlar değildir. Bu tür kuruluşlar iktisadî olmaktan çok siyasîdir. Liberallerin karşı olduğu bir merkezîleşmeyi hatta bazen tekelleşmeyi temsil eder. Hükümetlerle çalışarak siyasî kadroların serbest piyasalar üzerindeki baskıcı ve tehdit edici elini güçlendirir. Ayrıca bazılarının tarihleri bürokrasi ve yolsuzluklarla doludur. IMF, WTO gibi kuruluşlara karşı yapılan protestolar, mantıklı bir alternatif ekonomik düzenin habercisi veya iyi anlaşan grupların toplu eylemi değildir. Eylemciler kapitalizmin anti–kapitalist çocuklarıdır. Dünya çapında eylemlerini mümkün kılan bütün ulaşım, iletişim araçlarını kapitalizmin yarattığı zenginlik sayesinde elde etmişlerdir. Seyahat için gerekli boş zamanı onlara veren de kapitalizmdir. Bu grupların amaçları da farklı farklıdır. Eylemcilerin genellikle zengin ülkelerin vatandaşları olmaları da dikkat çekicidir. Globalleşmeye sadece fa¬kirlerin karşı çıktığı kanaati bir batıl inançtır. Aksine, en hızlı globalleşme karşıtları zengin ülkelerden gelmektedir. Ucuz emek rekabeti istemeyen zengin ülke işçileri, tarımda koruma arzulayan varlıklı çiftçiler, kendisinden daha iyiye ve ucuza mal üreten yabancı rakipler karşısında tutunamayacağını bilerek gümrük duvarlarının dikilmesini talep eden iş çevreleri vb. globalleşmeye asıl karşı ve globalleşmenin kesintiye uğramasından en çok yarar sağlayacak kesimlerdir.

7– İktisadî hayatta üretimle dağıtım iç içedir. Bir yerde üretim yapılıyorsa, aynı anda üretimde kullanılan üretim faktörlerine dağıtım da yapılıyordur. Aradaki bağı kopartmaya kalkar¬sanız, fakirliğe, sefalete davetiye çıkarırsınız. Zenginliğin özü iyi üretmek ve çok üretmektir. En zengin ülkeler en çok üreten ülkelerdir. Ve zenginliği doğrudan doğruya yaratanlar, devletler, hükümetler değildir; çalışanlardır, girişimcilerdir. İktisada keyfî müdahaleler üreticileri caydırır. Kendi emeğinin ve girişiminin ürününe sahiplenme imkânı olmayan hiç kimse üretmez.

8– Piyasa ekonomisi taraftarlarının gücü ve teorilerinin üs-tünlüğü, arkalarında büyük medya desteği bulunmasından, üniversitelerdeki iktisat hocalarının çoğunun liberal olmasından –zinhar öyle değildirler, iftira etmeyelim– kaynaklanmıyor, zira bunların ikisi de gerçek değil. Piyasa ekonomisinin gücünün kaynağı hayatın kendisidir.

9– Beyannameye göre, “Kamunun ekonomiye müdahale alan ve yetkilerini genişleten düzenlemeler gerekiyor”muş. Kamunun ekonomiye müdahale yetki ve alanlarının genişletilmesinin an¬lamı, ekonominin iyice siyasileştirilmesi ve ekonomik dinamiklerin tahrip edilmesidir. Türkiye ekonomisi zaten siyasi ve bürokratik tahakküm altında ezilmekte, inlemektedir. Beyannameciler, zehiri ilaç zannetmektedir. Kamunun tam hakim olduğu ülkeler birer birer çöktü. Kamunun patron olmaktan çık¬tığı, özgürleşen yerler ise gelişti. Ekonomik özgürlük ve iktisadî gelişme indekslerinin beyannameciler için hiç anlamı yok galiba.

10– Elbette, alternatiflerine üstünlüğünü ilân etmesi veya perçinlemesi, piyasa ekonomilerinin sorunsuz olduğu veya globalleşmenin hiç problem yaratmadığı anlamına gelmiyor. Bugün hem özellikle gelişmekte olan ülkelerin, hem de bütün dünya ülkelerinin yüz yüze olduğu en ciddî sorun; henüz sağlıklı bir uluslararası para sisteminin kurulamamasıdır. Gitgide globalleşen dünyada bir yerdeki malî kriz o ülkeye zarar vermekle kalmayıp hızla diğer yerlere de bulaşabilir. Nitekim son yıllarda peş peşe yaşanan birçok kriz bunu göstermiştir. O yüzden ciddî ve iddialı iktisatçılar, herhalde, önümüzdeki yıllarda anlamsız spekülasyonlarla ve sloganlarla uğraşmayacak, bu konuda kafa yoracaktır.

Devlet gölge etmesin yeter!

2009-10-12T12:08:00.003+03:00

IMF ve Dünya Bankası’nın İstanbul’da gerçekleştirilen toplantıları, küresel ekonomik kriz ve kapitalizm ilişkisini yeniden gündeme getirdi. Sorun gerçekten liberal ekonomide mi yoksa devlet müdahalesinde mi? Konunun uzmanı Fuat Sekmen yazdı.

Fuat Sekmen

Doç. Dr. Sakarya Üniversitesi İ.İ.B.F. İktisat Bölümü Öğretim Üyesi

11 Ekim 2009 Star Gazetesi

Geçen haftadan bu yana İstanbul’da devam eden Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası Grubu yıllık toplantıları sona erdi. Son yaşanan küresel ekonomik krizin damgasını vurduğu bu toplantılar devam ederken sosyalist gruplar, IMF ve kapitalizm karşıtı gösteriler yaparak slogan attılar. İflas eden veya iflasın eşiğine gelen şirketlerin ve işsiz kalan insanların sayısının hızla arttığı ekonomik daralma dönemlerinde, daima neyin yanlış gittiği sorulur ve yaşanan ekonomik sorunlara çareler aranır. Bu dönemler bu açıdan kriz öncesindeki politikalara yön verenlerle, onlara muhalif olanlar arasındaki tartışmaların iyice alevlendiği dönemlerdir. Şunu artık iyice biliyoruz herhalde: Birbirleriyle rekabet eden fikirler özgürce ifade edildiği sürece bu tartışmalardan daima yararlanırız ve sorunlarımızı çözme yolunda ilerleriz.

Suçlu piyasa ekonomisi mi?

2008 yılında ABD’de Lehman Brothers’ın batışıyla patlak veren mortgage krizinin çıkış sebebini açıklayan iki ana yaklaşım -piyasa ekonomisinin üstünlüğü görüşü ve devlet müdahalesinin gerekliliği görüşü- Amerikan kamuoyunda okuyucu kitlesi tarafından rahatlıkla görünebilir halde bulunmaktadır. Türkiye’de ise durum farklıdır ve sadece ‘devlet müdahalesinin gerekliliği görüşü’ görünebilir haldedir. Türkiye’de yaşayanların piyasa ekonomisini, tabiri caizse, ‘sevmemesinin’ tarihi, siyasi ve ideolojik arka planları bulunmaktadır. Bunun yanında piyasa ekonomisinin zenginlik üretmede başarılı olduğunu kavrayanların seslerinin yeterince çıkmamasının da (veya çıkamamasının) payı vardır. Dolayısıyla, Türkiye’deki okuyucu kitlesi tarafından görünebilir halde olmayan piyasa ekonomisi versiyonlu kriz açıklamasının yapılması önemlidir.

Halen içinden geçtiğimiz küresel ekonomik kriz ABD’nin konut sektöründeki sorunlardan kaynaklandığından ona sub-prime mortgage krizi denmiştir. Dr. Thomas Sowell’in son çıkan ‘The Housing Boom and Bust’ isimli kitabı ABD’deki konut piyasasının çöküş sebeplerini öğrenmek isteyenler için iyi bir kaynaktır. İsterseniz oradan bazı detaylara göz atalım.

2000-2005 yılları arasında ABD’de tek bir ailenin yaşayabileceği müstakil bir evin medyan satış fiyatı üçte bir oranında artarak 143.600 dolardan, 219.600 dolara yükselmiştir. Bazı bölgelerde bu artış daha keskin olmuş; mesela New York’da ev fiyatları yüzde 79, Los Angeles’da yüzde 110, San Diego’da ise yüzde 127 artmıştır. Kriz öncesinde 2000-2005 yılları arasında görülen ev fiyatlarında bu hızlı artış krizin esas çıkış kaynağını ortaya koymaktadır. Konut piyasasındaki büyük oyunculara ve işlemlerine bakarak fiyatlardaki bu yükselişler hakkında ipuçları elde etmemiz mümkündür.

Konut piyasasındaki oyunculardan en önemlisi kısaca FED olarak bilinen Amerikan Merkez Bankası’dır. FED, faiz oranlarını belirleme ve para miktarını ayarlama gücüne sahip, aynı zamanda bankalar üzerinde genel bir otoritesi olan kuruluştur. Sözü edilen beş yıl içerisinde FED, düşük faiz politikası izleyerek konut sektöründe çok önemli olan faiz oranlarını düşürmüş ve mortgage talebinin artmasına katkıda bulunmuştur.

Herşey mortgage ile başladı

Konut sektöründe yer alan diğer iki oyuncu Federal Mortgage Kurumu (Fannie Mae) ve Federal Ev Kredisi Şirketi(Freddie Mac)’dir. Her iki kuruluş devlet tarafından kurulmuş, fakat daha sonra kar amacı güden özel şirketlere dönüştürülmüşlerdir. Fannie Mae ve Freddie Mac, konut sektöründe yer alan asgari konut alma şartlarını düşürerek (eskisine nazaran daha az peşinat alınması, kredi notları kötü olan kişilerinde kapsama alınması gibi) orta ve düşük gelirli olan ve borçlarını ödemeyen insanlarında mortgage almalarına olanak sağlamışlardır. Mortgage standartlarının düşürülerek daha fazla insanında mortgage alabilir hale gelmesi konut talebinin artmasına katkıda bulunan diğer faktördür.

Amerikan Merkez Bankası’nın düşük faiz politikası ve mortgage alım standartlarının düşürülmesi ev fiyatlarının şişirirken, asıl şişme etkisini yapan durum ise bankalarla iki kuruluş, Fannie Mae ve Freddie Mac, arasındaki mortgage alım satımlarıdır.

Ev sahibi olmak isteyenler bankalardan mortgage adı altında her ay ödemeli uzun dönemli (mesela 30 yıl) ev kredisi alarak ev sahibi oluyorlar. Bankalar daha sonra müşterilerine açtıkları bu mortgage’leri Fannie Mae ve Freddie Mac’a satıyorlar. Böylece bankalar 30 yıl beklemeden paralarını geri almış oluyorlar. Daha sonra iki kuruluştan aldıkları bu paraları tekrar mortgage adı altında ev almak isteyenlere kredi açıyorlar. Bankalar tekrar iki kuruluşa gidiyorlar. Ev almak isteyenler, Bankalar ve Freddie Mac-Fannie Mae arasındaki bu ilişki devam ettikçe konut talebi artarak ev fiyatlarını şişirmiştir.

Konut piyasasında yer alan diğer büyük oyuncular ise Wall Street şirketleridir. Onlarda benzer bir şekilde bankalardan mortgage satın alıyorlar ve onları mortgage değerleri üzerinden tekrar paketleyerek hisse senedi ve bono olarak piyasalarda satıyorlar.

Konut sektöründe yer alan mortgage’lerin üçte ikisinden daha fazlasının bu şekilde yeniden paketlenerek Fraddie Mac, Fannie Mae ve diğer kuruluşlara satıldığı gözlenmiştir. Düşük gelir sahipleri aylık ev taksitlerini ödeyemediklerinde ise konut sektöründe çöküş başlamış oluyor. Amerikan konut sektöründe de öyle olduğu gözlenmiştir.

Devlet bizi kollar beklentisi

ABD’de 1977 yılında çıkarılan Yeniden Yatırım Yasası (Community Reinvestment Act) Amerikan şehirlerindeki binaların yenilenmesini ve ev sahibi olmayanların ev sahibi olmasını hedeflemişti. ABD konut sektöründe yer alan iki oyuncu Freddie Mac ve Fannie Mae’de bu yasanın amacı doğrultusunda devlet tarafından kurulmuşlardı.

Bunlar daha sonra kar amacı güden özel şirketlere dönüştürülmüş olmalarına rağmen piyasadaki algılama bu kuruluşların Federal Devlet güvencesi altında olduğudur. Bu nedenle bunlara daima devlet destekli kuruluşlar gözüyle bakılmıştır. Ayrıca, devlet destekli bu iki kuruluşun ‘ABD Ev ve Şehir Geliştirme Departmanı (HUD)’ tarafından denetim ve gözetim altında tutulduğu da unutulmamalıdır. Konut piyasasında yer alan devlet destekli kuruluşların doğrudan payı üçte bir oranındadır ve batmalarına devletin izin vermeyeceği beklentisi bulunmaktadır.

Piyasada devlet güvencesinin varlığı riski toplumun üzerine bıraktığından konut piyasasındaki devlet destekli kuruluşlar olan Freddie Mac ve Fannie Mae, diğer mali kuruluşların riskli mortgage kredileri açmalarını özendirmiştir. Yani, işler kötü giderse maliyete toplum katlanacaktır. Risk bu şekilde sosyalleştikten sonra rasyonel bireyler kendilerinden beklenebilecek olanı yapmışlar ve en yüksek karları elde edebilmek umuduyla riskli mortgage işlemlerine girmişlerdir. Dolayısıyla, Amerikan konut sektöründeki krizin sorumluluğu Washington politikalarındaki devlet müdahaleciliğidir.

Görünen değil görünmez el

Serbest piyasa sisteminde müşterilerinin en acil taleplerini karşılayan şirketler kar ederler ve bu karlar onların başarılarının ödülüdür. Bunu yapamayan şirketler ise zarar ederler ve sonunda piyasadan silinip giderler. Zarar onların başarısızlığının karşılığıdır. Zararı etme riski, şirketin aşırı riskli projelere girmesini engeller. Eğer, aşırı risk alınıyorsa o zaman sorulması gereken ekonomik aktörlerin neden aşırı risk aldıkları değil, piyasanın onları cezalandırma yeteneğine sahip olup olmadığıdır. Krizi çıkaran spekülatif hareketleri engellemek veya bunları yapanları cezalandırmak istiyorsak o zaman başarısızlık durumunda piyasanın risk alanları tam anlamıyla cezalandırmasına olanak sağlamalıyız.

Devlet müdahaleciliğinin ‘vergi’ adı altında toplumun bir kesiminden alıp diğer kesimine ‘devlet desteği’ adıyla verdiğini unutmamalıyız. Ekonomide devletin temel görevi özel mülkiyeti korumak, sözleşmeleri yürütmek ve hukuk kurallarının uygulanmasını garanti etmektir. Devlet bu görevlerinden daha fazlasını yapmaya kalkar ve piyasalara müdahalelerde bulunmaya başlarsa o zaman kendi asli görevlerini aksatmaya ve ekonomideki üretim artışını frenlemeye başlar. Türkiye’nin tecrübe ettiği banka krizlerinde de bu duruma şahit olduk. Bankaların değer maksimizasyonundan ziyade kar amaçlı çalışmaları neticesinde ve nasıl olsa “devlet baba bir iyilik yapar” umuduyla hareket etmeleri beklentilerinin maliyetini yine toplum ödemiştir. Oysa bankaların riskli aktiflerine nazaran ne kadar sermayeye sahip olmalarının belirlenmesi, yani risk esaslı sermeye yerlilik oranlarının belirlenmesi ve bunun kırmızı bir çizgiyle çizilmesi durumunda ihlal edenlerin yarış dışı bırakılacağının açıklanması durumunda oyunun kurallara göre oynanması sağlanabilirdi.

Sonuç olarak, krizlerin temelinde devletin “görünür elinin” olduğu açıktır. Devletin görevi bankaları, holdingleri ve kendisine yakın olarak gördüğü kişi ve kurumları kurtarmak değil, onların piyasa mekanizması içerisinde haklı rekabetlerini sağlamanın önünü açmaktır.

fuatsekmen@gmail.com

BAŞLARKEN...*

2009-06-09T22:51:00.004+03:00

Yrd.Doc.Dr. Hakan SARIBAŞ

Maliye kulübümüzün çıkardığı Maliye Bülteni elinizdeki ilk sayısıyla yayın hayatına başlamış oldu. Her akademik yılbaşında ve sömester sonlarında olmak üzere yılda üç veya dört sayı olarak çıkarmayı planladığımız bu bültenle öncelikle kulüp etkinliklerinin duyurulmasını hedefliyoruz. Maliye bölümü başta olmak üzere fakültemiz ve üniversitemizdeki tüm etkinlikler ilgi alanımızdadır.

Kısaca MAKU olarak adlandırdığımız ve çoğunluğunu maliye bölümü öğrencilerimizin oluşturduğu Maliye Kulübü, 2008 yılında üniversitemiz bünyesinde kuruldu. Kulübü kuran öğrencilerimiz; bültende onlara ait. Şöyle sayfalara bir göz gezdirirseniz zaten bunu hemen hissedeceksiniz. Sayfaların her köşesinde onların isimleri, resimleri, düşünceleri, aileleri, arkadaşlıkları, heyecanları ve duyguları var. Böyle olmayada devam etmeli. Unutmayalım ki bülten gibi yayınlar kurumsal hafızaların oluşturulmasına önemli katkılar sağlar ve kurumlarda yaşanan bütün güzellikler kurumsal hafızadaki kalıcı yerlerini alırlar.

Üniversite sınıflarında kendi düşüncelerini özgürce ifade eden, çekinmeden soru soran öğrenciler medeni kabiliyetlerini artırarak hayata iyi hazırlanırlar. Ama bunlarla yetinmeyip üniversite kulupleri aracılığıyla gezi, piknik, konferans, panel düzenleyen, dergi ve bülten gibi yayınlar üreten öğrenciler kişisel gelişimlerinde önemli ilerlemeler sağlarlar. Kişisel nitelikler onlara her gittikleri yerlerde avantaj sağlayacaktır. Burada şahsen tanık olduğum bir gözlemimi anlatayım: bir arkadaşım iş arıyordu. Kendisine telefon açıp hatırını sorduğumda ‘yarın öğlen iş görüşmesine gidicem’ dedi. Tekrar aradım, ne yaptığını, görüşmesinin nasıl gittiğini sordum. Hemen, ‘işe alındım’ dedi. Detayları anlatmaya başladı: ‘Patron öğle yemeğini şu restoranda yiyecek, oraya gidip yemeğe katılın’ dediler. Gittim. Tanıştık, oturup karşılıklı sohbet ederek yemek yedik. Yemek bitti. Ayrılırken bana ‘Congratulations! Welcome to our company’ dediler. Yani, tebrikler! Şirketimize hoş geldiniz.

Günümüzün yükselen değeri sosyal ilişkilerde başarılı olmaktır. Bilgiye, yeniliklere açık, kendine güvenen, kendisi rahat olduğu gibi karşısındakininde iyi hissetmesini sağlayan, kısaca takım oyununun oynandığı atmosfere katkı sağlayan bireyler çok gözde. Bu özelliklere en çok sahip olanlar mülakatlarda öne geçiyorlar.

Bu vesileyle, 2008–2009 akademik yılının sonunu yaşadığımız şu günlerde mezun olan tüm öğrencilerimizi kutluyoruz.
--------------
* Maliye Bülteni'nin KÜRSÜ kosesinde yayınlanmıştır

Bilgi üretmek için Uzay Ajansı gereklidir!

2009-05-01T23:43:00.004+03:00

Uğur GÜREL*

Teknoloji dendiğinde, araştırma-geliştirme, üretim, pazarlama ve satış hizmetlerini kapsayan ve kullanılabilir bilgi ve becerilerin tümünü anlarız. Teknolojik yenilik ise yeni ürün, yeni üretim şekilleri ve yeni kurumsal örgütlenme biçimlerinin oluşturulmasıdır. Sanayileşmiş ülkelerin en belirgin özellikleri teknoloji üretmeleridir. Teknoloji üretmeyen ülkeler ekonomik büyüme ve kalkınmayı sağlamak için teknoloji transferi yaparlar. Ancak, bir ülke başkasının kendine üstünlük sağlamasına imkan verecek en son bilgiyi başkasına vermez, versede çok maliyetli olacaktır. Ayrıca, dünyada uluslar iki grupta incelenir: 1.Teknoloji üretebilen ülkeler, 2.teknoloji üretemeyen ülkeler. Teknoloji üretebilen ülkeler gelişmiş ülkeler olarak tanımlanırken, teknolojiyi üretemeyen ülkeler az gelişmiş ülkeler olarak tanımlanmaktadır. O zaman teknoloji üretmek bir ülkenin iktisadi büyüme ve kalkınması açısından önemli faktörlerdendir.

TUZA (Türkiye Uzay Ajansı) kurulsun mu, kurulmasın mı? Bu soruyu cevaplamadan önce uzay ajansının yarı kamusal mal grubuna girdiğini belirtmeliyiz. Bir yarı kamusal mal olan uzay ajansının Türkiye'de kurulup kurulmayacağına karar verebilmek için iktisadi büyüme modellerinin ve maliye politikasının bize bu konuda neler söylediklerine bakmalıyız.

İktisatta çeşitli büyüme teorileri vardır: İçsel büyüme modeli, Harrod-Domar büyüme modeli, Neo-klasik büyüme modeli gibi. Bu teorileri incelediğimiz zaman, bir ülkenin uzun dönemli kararlı denge noktasından daha ileri bir seviyeye ulaşabilmesi için, yani az gelişmişlik seviyesinden gelişmişlik düzeyine ulaşabilmesi için, hepsinin şart koştukları şey teknolojik ilerlemedir. David Ricardo’nun büyüme teorisinde de teknoloji önemli bir yer teşkil eder. D.Ricardo, Adam Smith den esinlenerek şöyle demiştir:

'Bir ekonomi doğası gereği engellenmediği takdirde büyüme ve gelişme potansiyeline sahiptir ancak yine ülkelerin doğası gereği bu büyüme bir noktada yavaşlayacaktır ve tıkanacaktır'.

İşte, ekonomik büyümeyi hızlandıracak ve ekonomideki tıkanıklıkları giderecek olan şey teknolojik ilerlemedir. Bir başka deyişle ülkenin üretim fonksiyonunu bir üst fonksiyona yükseltecek olan gelişme teknolojik ilerlemedir. Dolayısıyla, iktisadi büyüme teorilerine göre Türkiye ye kesinlikle uzay ajansı kurulmalıdır. Uzay ajansı yeni bilgiler üretmede lokomotif gibidir.

Normatif ifadeler olması gerekeni, pozitif ifadeler ise olanı inceler yani anın fotoğrafını çeker. Buraya kadar hep teknolojik gelişmelerden ve teknolojik gelişmenin gerçekleşmesiyle beraber ülkelerin iktisadi büyüme ve gelişme açısından neler kazanacağından bahsettik. Pozitif çerçeveden baktığımızda gerçektende teknolojik olarak ileri seviyelere çıkan ülkelerin, en üst gelişmişlik seviyesinde yer alan ülkeler olduğunu görmekteyiz. Günümüzde Dünyaya baktığımızda görüyoruz ki; Dünyanın en zengin tarihi ve kültürel mirasına sahip olan ve ekonomisi Dünyada on yedinci sırada yer alan Türkiyenin Dünya bilimsel literatürüne teknolojik açıdan çok fazla bir katkı yapamadığını görüyoruz ancak elimizde Dünya bilimsel literatürüne geçmek adına çok malzeme var o halde bize bu malzemeyi kullanmak kalıyor.

Şimdi de maliye politikası çerçevesinden konuya göz atalım. Maliye politikası, kamu gelirlerinin ve kamu giderlerinin miktarında ve bileşiminde iktisat politikası amaçlarını gerçekleştirmek için değişiklikler yapılmasıdır. Maliye politikasının en önemli amaçlarından bir taneside iktisadi büyüme ve kalkınmayı sağlamaktır. Bu amacın gerçekleşmesi için bize 3 şey gerekmektedir:

1.İşgücünde değişme 2. Sermaye stoğu 3. Teknolojik ilerleme.

Maliye politikası, kamu gelir ve giderlerinde değişiklik yaparak bu üç faktörü olumlu olarak etkimeye çalışır. Görüldüğü gibi, maliye politikası amacı olan iktisadi kalkınma ve büyümeyi sağlamanın yolu da teknolojik ilerlemeden geçmektedir.
Buraya kadar anlatılanlar ışığında şimdi karar verelim. İktisadi büyüme teorilerinin ışığında maliye politikası amacını gerçekleştirmek için kamu gelirlerinden pay ayrılarak Türkiye’ye uzay ajansının kurulmalıdır. O zaman üzerimizdeki az gelişmiş ülke etiketini kaldırmak ve uluslar arası alanda gelişmiş bir ülke olarak tanınmak mümkün olacaktır. Ayrıca, dünya bilimsel literatürüne teknolojik yenilikler kazandırmak için de daha fazla imkana sahip olacağız. Uzay ajansının kurulması iş bölümünü ve uzmanlaşmayı artıracak, bu durum ise verimliliği ve sermaye birikimini artıracaktır. Böylece, amaçladığımız tam istihdama doğru bir gidişat başlayacak, ekonomi de işsizlik azalacak ve en önemli amacımıza da ulaşmış olacağız. Toplumsal refah maksimum seviyeye çıkacak böylece Neva Çiftçioğlu ve onun gibi bilim insanları da ülkemize geldiğinde işsiz kalmayacaktır.

Son söz olarak: 'Ülkemizde Uzay Ajansını görmek istiyoruz.'

-----------
* ZKÜ İİBF Maliye Bölümü öğrencisi.

'Uzay baktığınız her yerdedir'

2009-03-30T04:51:00.003+03:00

Bir ülkenin sahip olduğu uzay ajansı o ülkenin teknolojik anlamda ilerlemesine büyük katkı yapmaktadır. Bilme isteği insanın bir ihtiyacıdır ve insan bu ihtiyacını bilimsel çalışmalarıyla giderir. Başımızı göğe kaldırdığımızda bazen bir uçtan bir uca kayan bir ışık görürüz. Merak ederiz onu. Bir dizi sorular aklımıza gelir. Bu nedir? Nasıl bu kadar hızlı gidiyor? Nerden geliyor nereye gidiyor? İlkin, kendi gözlerimizle gözlemlediğimiz bu cisimleri daha yakından görmek isteriz. Ama gözlerimizin gücü buna yeterli değildir. Daha yakından nasıl görürüz diye araştırırız. Çalışmalarımız sonuç verir. Teleskopu icat ederiz. O’da yeterli gelmez. Teleskopun yakınlaştırma gücünü artırmaya çalışırız. Önceleri iki elimizle tuttuğumuz teleskop çalışmalarımız neticesinde gözlemevi kurmamızı gerektirecek kadar büyür, güçlenir. Daha fazla bilmek istediğimizden gözlemevindeki teleskop da yeterli gelmez. Daha yakın çekim için uzaya Habıl Uzay Teleskopu (Hubble Space Telescope) adını verdiğimiz dev bir teleskop yerleştiririz. Bu böylece sürüp gider. Hep daha fazla ama daha fazla bilmek isteriz. Kartalın gözlerinden daha zayıf olan bir göz zaman içerisinde uzayın derinliklerine kadar uzanan bir görüş kuvveti kazanır. Bilimsel çalışmalarımız sayesinde başarırız bunları.

Kısaca, bilimsel çalışmalar yaptıkça tabiattaki olgular ve nesneler hakkında daha fazla bilgi elde ederiz. Bilmediklerimiz bize açılır. Bize açılan bu nesneler ve olguları kullanarak da hayatımızı kolaylaştırma fırsatını elde ederiz. Neticede insan hayatı daha konforlu ve daha tatmin edici hale gelir. Petrol adını verdiğimiz fosil yakıtı binlerce yıldır orada durmuyor muydu? Bilimsel çalışmalarımız sayesinde onu kullanmayı öğrendik. Şimdi, gitmek istediğimiz yerlere daha konforlu ve daha hızlı bir şekilde gidiyoruz. Yeterli mi bu? Değil! Daha hızlı ve daha konforlu gitmek istiyoruz. Ne güzel olurdu bir yerden bir yere göz açıp kapanıncaya kadar gitmek! Daha güvenli ve daha konforlu bir şekilde! Hani, şöyle bir ışınlanıversek olmaz mı? Uzay yolu dizisindeki Captain Kirk veya Mr. Spark’ın ışınlandığı gibi! Neden olmasın! Olur tabi. Çünkü, hayal edebiliyoruz. Hayal edebilirsek yaparız.

Amerikan Uzay Ajansı’nın (NASA) web sitesinde günlük hayatımızın uzay çalışmaları sayesinde nasıl kolaylaştığını anlatan enteraktif bir bölüm var. Oraya bakmanızı öneririm. Evimizin her odasında görmüş olduğumuz eşyaların, yaşadığımız şehirdeki pek çok imkânın hep uzay çalışmaları sayesinde gerçekleştiğini anlatıyor. Uzay çalışmalarının hayatımızı kolaylaştırdığını anlatmak için de NASA bir slogan kullanmış:

Space is everywhere you look.

Yani,

Uzay baktığınız her yerdedir.

Benzer bilgileri ESA’da veriyor (Avrupa Uzay Ajansı). Mesela, astronotların bulunduğu uzay istasyonu içerisindeki hava kalitesini izlemek için geliştirilen teknoloji şimdi Stockholm metro istasyonlarındaki yangın koruma sistemlerine uygulanmaya başlanmış. Böylece yangın çıkma ihtimali önemli oranda azaltılmış oluyor.

Diğerlerine bakalım:

Denizlerde gemiden düşenleri bulmak için uydu arama sistemiyle kazazedelerin yerini tam olarak tespit etmek mümkün.

Uzay Ajansımız olmadığı için Anadolu’nun bağrında yer alan Keş dağında helikopter kazası geçirmiş olan kazazedelerimizi günlerce bulamıyoruz.

Afrika’da yer alan Niger’de kurak alanlarda su bulmada uydu’dan yararlanılıyor.

Ayda veya diğer gezegenlerdeki toprak yapısını incelemek için geliştirilen ‘ileri yer arama radarı’ şimdi Kanada’daki maden aramalarında kullanılıyor. Ayrıca madenlerdeki çökme ihtimali ortadan kalkıyor.

Liste bu şekilde uzayıp gidiyor.

Uzay teknolojileri günlük hayatımızdaki ilerlemelerin ana sebebidir.

Tamam üretelim! Ama,

Uzay teknolojisini kim üretecek? Özel sektör mü? Kamu sektörü mü?

Bunun için ilk önce üretilecek olan malın veya hizmetin karakterine bakmak lazım. Soru şudur: Uzay teknolojileri veya kısaca teknolojik bilgi, özel, yarı kamusal veya tam kamusal mal mıdır? Ayrıca, erdemli mal, kulüp malı gibi daha başka adlar alabilir mi?

Sahip olduğumuz, ürettiğimiz teknolojik bilgiyi istersek başkalarıyla paylaşmayabiliriz. Finansmanına katılmaya gönüllü olsun veya olmasınlar o bilgiyi başkalarından gizleme imkânımız vardır. Coca Cola adlı içecek her yerde satılmasına rağmen şirket senelerdir onun formülünü saklamayı bilmiştir. Yani dışlama mümkün.

Tüketiciler ise birbirlerine rakip değildir. Yani, teknoloji bölünebilir değildir bir bütün olarak kullanılır ve bilgiye erişim açık olduğu sürece onu herkes alıp kullanabilir.

Bu iki özellik teknolojik bilgiyi yarı kamusal mal sınıfına sokmaktadır.

Peki, bilgi erdemli bir mal mıdır?

Bilgi sahibi olmak ve bilgiyi yararlı bir şekilde kullanmak saygı uyandırır. Sahibini onurlandırır. Onur severlik de iki kötü arasında orta olmaktır. Onur eksikliği yani yeteneklerinin farkında olmamak pısırıklık, onur aşırılığı yani kendinde olmayan yeteneklere sahipmiş gibi davranmak kibirliliktir. Onur severlik pısırıklıkla kibirlilik arasında orta olmadır ve o da erdemdir. Teknolojik üstünlüğe sahip olmak kişileri onur severliğe de sevk edebilir kibirliliğe de. Dolayısıyla, erdemli veya erdemsiz bir maldır denemez.

Özel sektör yarı kamusal malları üretse bile toplumun arzu ettiği düzeyin altında üretir. Uzay yatırımlarında toplayacağı ürünler çok uzun zamana yayılacağı, sabit ve değişken maliyetler büyük ve sürekli olacağından dolayı özel sektör bu alana yatırım yapmayı karlı bulmaz.

Geriye kamu sektörü kalıyor. Kamu sektörü, toplumun üretilmesini arzu ettiği tam ve yarı kamusal malları üretir. Uzay teknolojileri yarı kamusal mal olduğundan devlet üretimine uygun bir karakter arz ediyor. Toplum istediği takdirde teknolojik bilginin üretilmesine kamu sektörü girebilir. Ama devletin teknolojik bilgiyi ne kadar etkin olarak üretebileceği ayrı bir tartışma alanıdır.

Son olarak şunu unutmayalım:

Azalan verimler yasasının etkisini kırarak sürekli büyüme sağlamak teknolojik ilerleme sayesinde mümkündür. Başka ülkelerden geri kalmışsak ve bize az gelişmiş ülke deniyorsa o zaman onlara yetişmek için onlardan daha fazla tasarruf etmeli, onlarınkinden daha iyi işleyen bir piyasa ekonomisi oluşturmalı ve daha fazla teknoloji üretmeliyiz. Muasır medeniyet seviyesinin üstüne çıkmak bunları eş zamanlı ve devamlı yapmakla mümkündür. Zenginleşmek için bildiğimiz başka bir yolda yoktur.

Tek cümleyle özetlersek, Türkiye Uzay Ajansı (TUZA) kurulmalıdır.

Neden bir Uzay Ajansımız yok?

2009-03-17T21:05:00.002+02:00

Geçen günlerde basın bültenlerine bir haber düştü. NASA’da çalışırken babasının rahatsızlığı sebebiyle Türkiye’ye dönüş yapan Doç. Dr. Neva Çiftçioğlu Türkiye’de hiçbir yerde iş bulamamış. Özel sektörden tutun da devletin tepesinde olanlara kadar her yere başvurmuş. Ama ona ‘evladım sen NASA’ya geri dön’ tavsiyesinde bulunulmuş.

Ne kadar büyük bir ayıp!

Söylenecek bir söz dahi bulamıyoruz.

Üzülmek, çözüm için eyleme sevk etmedikçe, hiç bir işe yaramıyor.

Yıllardır hep dikkatimizi çekmiştir. Teknolojik ve ekonomik yetersizlikler sebebiyle SEVR anlaşması günlerini görmüş olan ülkemiz nasıl olurda teknoloji alanında aylaklık yapar?

Yani, nasıl oluyor da bir ‘Uzay Ajansımız’ yok?

Uzaya roket fırlatma yeteneğimiz niye yok?

Yapay uydular yapıp onları yörüngeye neden oturtamıyoruz?

İnsanlı uzay uçuşu rüyaları niye göremiyoruz?

Ne güzel olurdu!

Kendimizin yaptığı uzay mekiğini seyretmek!

Ne güzel olurdu!

Mehmet ve Ayşe isimli astronotların uzay yürüyüşünü canlı yayında izlemek!

Paramız mı yok? Dünya’nın en büyük 17ci ekonomisi olmakla övünüyoruz ama en yüksek bütçeli uzay ajanslarına sahip ilk 17 ülke arasında yokuz. İşin kötüsü bir uzay ajansımız bile yok!

Hadi ABD’yi geçelim. Başımıza Sevr belasını açan İngiltere’nin 414 milyon dolarlık bütçeye sahip bir uzay ajansı var. 414 milyon dolarımız yok mu? Var tabii. Bakın bütçe rakamlarımıza!

Çin, insanlı uzay yürüyüşü gerçekleştirdi. Ve bunu yıllık 500 milyon dolarlık bütçeye sahip uzay ajansıyla başarıyor.

Paramız var? Ama parayı nereye harcayacağımızı bilemiyor gibiyiz!

Zenginleşmek içinde uzay ajansı kurmak zorundayız. İktisat teorileri ‘sürekli büyümeyi teknolojiye bağlıyor’. Zenginleşmek için teknoloji taşıyıcı bir faktördür. Teknolojide büyük projeler sayesinde mümkün oluyor.

Acilen ‘Türkiye Uzay Ajansı’nın kurulmasını istiyoruz!

Ve Neva Çiftçioğlu gibi yetenekli insanlarımızın orada çalıştığını görmek istiyoruz.

Gazanfer Özcan'nın vefatında vergi borçlarının rolü

2009-02-23T11:49:00.005+02:00

Ünlü tiyatro sanatçımız Gazanfer Özcan'ı geçen hafta kaybettik. Acaba, ölümünde vergi borçlarının ne kadar etkisi var? Şu haberi okuyun ve siz karar verin.

'Gazanfer Özcan'ın ailesi çareyi hem mirası hem de borcu reddetmekte buldu... Usta tiyatrocu Gazanfer Özcan'ın ardından aile vergi borcu ile sarsıldı. Son kararları ise hem mirası hem de borcu reddetmek oldu.

VERGİ USULSÜZLÜK CEZASI KESİLMİŞTİ

62 yıllık tiyatrocu, Avrupa Yakası’nın ‘Tahsin Bey’i Gazanfer Özcan (79) geçen salı İstanbul Amerikan Hastanesi’nde hayatını kaybetmişti. Gazanfer Özcan son 5 yılını ceza ve faizleriyle 500 bin TL’yi bulan vergi borcunu ödemek için çalışarak geçirmişti. Ölürken de geride 300 bin TL borç bırakmıştı.

NE MİRASI İSTİYORLAR NE BORCU

Gazanfer Özcan’ın yasal mirasçısı olan eşi Gönül Ülkü Özcan ile kızı Fulya Özcan reddimiras yapmaya karar verdi. Reddimiras, mirasçıların ölen kişiden kalan borcu da, malvarlığını da reddetmesi anlamına geliyor. Bu durumda kalan borçla birlikte ölenin menkul ve gayrımenkulleri de devlete geçiyor.

2 HASTALIK ÜST ÜSTE GELMİŞTİ

Gazanfer Özcan’ın vergi ile ilgili sorunu 5 yıl önce başlamıştı. O dönem eşi Gönül Ülkü rahatsızlanınca Gazanfer Özcan birikimlerini tedaviye harcamış ve 40 bin TL’lik vergi borcunu ödeyememişti. Ardından kendisi by-pass ameliyatı olmuş yine yüklü miktarda para harcamış, uzun bir süre de çalışamamıştı.

‘ÖLÜNCE RAHAT EDECEĞİM’ DİYORDU

Geçen uzun süre içinde Gazanfer Özcan’ın vergi borcu üstüne binen yeni vergiler, ceza ve faizlerle 500 bin TL’ye ulaşmıştı. Son 5 yılında gece-gündüz çalışan Gazanfer Özcan borcun sadece 200 bin TL’sini ödeyebilmişti. Kalan 300 bin TL’lik borcu ödeme gücü olmayan aile reddimiras yoluna gitti.'

Habertürk

Kar ve zararın erdemi

2009-02-21T16:55:00.002+02:00

Yrd.Doç.Dr. Hakan SARIBAŞ

İlk olarak ABD’de ortaya çıkan kürevî finans krizinde zor durumda kalan şirketleri kurtarma paketleri birbiri ardından çıkmaya devam ediyor. En son Amerikan yönetimi 787 milyar dolarlık yeni bir paket çıkardı. Amerikanın dev otomotiv şirketleri General Motors (GM) ve Chrysler Amerikan yönetimine bir rapor hazırlayarak 22 milyar dolara daha ihtiyaç duyduklarını ve yardım edilmezse nakit varlıklarının önümüzdeki mart ayında biteceğini bildirdiler.

Bu tarz gelişmelere bakarak Amerikan Newsweek dergiside ‘We are all socialist now’ (Hepimiz şimdi sosyalistiz) adlı bir makale yayınladı.

Aynı talepler ülkemizde de yüksek sesle duyulmaktadır.

Ne isteniyor?

Devlet yardım etsin?

Kime?

Batan şirketlere?

Neden?

Batmasınlar diye.

Batarlarsa ne olur?

Batarlarsa sahipleri pazardaki ekonomik konumlarını kaybederler, şirket çalışanları da işsiz kalırlar.

Peki, batan rakiplerine yardım ederek batmayan başarılı/karlı şirketlere haksızlık edilmiş olmuyor mu?

Haksızlık/adaletsizlik kimin umurunda?

Batanların ve işsiz kalanların sayısı önemli bir miktara yükselirse ekonomi daralır ve bunun siyasi faturası iktidarda olan idarecilere çıkar.

Ekonominin iyi gitmesi iktidardaki siyasetçilerin oylarını muhafaza eder veya artırır, ekonominin kötü durumda olması ise oy kaybetmelerine sebep olur. Seçimler kısa aralıklarla tekrarlanmaktadır ve hükümetlerin uzun süre bekleyecek vakitleri de yoktur. Muhalefet ayağına gelince, onlarda iktidardakileri ekonomik olarak başarısız göstermek içinde ellerinden geleni yaparlar. Amaç, yapılacak ilk seçimlerde oylarını azamileştirmektir. Siyasetçiler için kısa dönemde sonuç almak esastır. Siyasi faturadan çekinen hükümetler batan şirketlere yardım etme yarışına girişiyorlar.

Serbest piyasa sisteminde, müşterilerin en acil taleplerini en düşük maliyetle karşılayabilen şirketler kar elde ederler. Kar başarılarının ödülüdür. Başarıları nedir? Müşterilerin en acil taleplerini doğru okuyup en düşük fiyatla onları karşılamak. Müşterilerinin en acil ihtiyaçlarını en düşük maliyetle karşılayamayan şirketler ise zarar edip piyasadan çekilirler ve yerlerini başarılı olanlara bırakırlar. Zarar etmek bu bakımdan başarısızlığın bir karşılığıdır.

Piyasada zarar eden şirketlerin piyasadan çekilmesi ve kar edenlerin onların yerini alması zaman alır. İşsiz kalan kitlelerde piyasada meydana gelen bu ayıklanma tamamlanıncaya kadar atıl durumda bekleyeceklerdir. Bu durum devlet müdahalesi olmadığı sürece her zaman geçicidir. Batan başarısız şirketlerde çalışmayı iradi olarak seçmiş ve batışı önceden öngörememiş bu yeni işsizlerde başarısızlıklarının karşılığını bu şekilde biraz bekleyerek almaktadırlar.

Serbest piyasa sisteminde başarı için yapılan rekabet çok çalışmayı garanti eder.

Çok çalışmak kötü mü?

Bazıları hiç çalışmadan zengin olmayı tercih edebilirler. Ama çalışmadan zengin olmak başkalarının çalışmalarından elde ettiklerini çalarak mümkündür. Bunun başka bir yolu yoktur.

Devlet müdahalesini isteyenler bunu arzu ediyor olamazlar mı?

Bir düşünün bakalım…

Bilim adamı ile stadyum amigosu arasında belirgin bir fark yok mu?

2009-01-23T15:23:00.002+02:00

Kubra TAN*

Bilim adamı ile stadyum amigosu arasında belirgin bir fark olup olmadığını açıklamadan önce bazı kavramların tanımlanması gerekmektedir. İlk olarak bilim ile başlayalım. Bilim;

- Dünyayı anlamada ve doğru bilgiye ulaşmada bir yaklaşım tarzı, bir araştırma usulü ve bir yöntemdir.
-Böyle bir yaklaşım tarzı, araştırma usulü ve bir yöntem sonucunda ortaya çıkan bir sonuç, ürün yani bir bilgi topluluğudur.

Başlangıç itibariyle elimizde ‘Bilim adamı ile stadyum amigosu arasında belirgin bir fark yoktur’ önermesi var. Bu önerme doğru veya yanlış olabilir. Bir önermeye doğrudur yada yanlıştır şeklinde hüküm vermek için de o önermenin ilk önce anlamlı bir önerme olması gerekir. Çünkü, anlamlı olmayan bir önermenin doğruluğundan yada yanlışlığından bahsedemeyiz. Bu önerme anlamlıdır. Anlamlı olduğuna karar verdikten sonra doğru yada yanlış olduğunu söyleyebiliriz. Bu önerme yanlıştır. Çünkü, bilim adamı ile stadyum amigosu arasında birçok yönden belirgin farklar vardır. Bu farklara bakalım:

İlk fark, bilim adamı ile amigo arasındaki bilgi birikimindeki bilgi farkıdır. Bilgi, bilen varlık (özne) ile bilinmesi istenen veya bilinen varlık (nesne) arasındaki ilişkidir. Bu ilişki bilgi teorisinin konusudur ve bilgi üçe ayrılır: Gündelik bilgi, bilimsel bilgi ve felsefi bilgi. Gündelik bilgi, insanların günlük hayatında yaşantıları sırasında edindikleri bilgidir. Bu bilginin kaynağı, temelde bütün insanların aynı biyolojik yapıya ve benzer toplumsal koşullara sahip olmasından gelir. Örneğin, ister dahi, ister normal bir insan olsun herkes yağmurun ıslattığını, ateşin yaktığını ve soğuğun üşüttüğünü bilir. Bu tür bilgiler herhangi bir yöntem veya usulle elde edilmiş olmayıp ister istemez herkes tarafından bilinen sistemsiz bilgidir. Gündelik bilgiye hem amigo hem de bilim adamı sahiptir. Ancak, bilim adamının bilgisi amigoyla ortak olan gündelik bilgiyi aşar. Bilim adamı gündelik bilgiyle birlikte bilimsel bilgiye de sahiptir. Oysa amigo bilimsel bilgiye sahip değildir. Bilimsel bilgi, bilimsel usul ve yöntemlerle elde edilen doğruluğu en mükemmel bilgidir. Bilim adamı bilimsel usul ve yöntemlerle evrende olup biten hakkında bilgi verir. Amigo, takımını ateşlemek için taraftarı coşturur ve bu işi bilim adamı gibi bilimsel yöntem ve usullere göre yapmaz. Bilim adamının bilgi birikimi, amaçları ve amaçlarına ulaşmak için kullandığı yöntemler amigoya göre farklıdır. Bilim adamı bilimsel yöntemlerle evren hakkında tüm insanlığa bilgi hizmeti sunar. Bilim adamının sunduğu bilgi tek bir kitleye veya gruba yönelik değil, tüm insanlığa yöneliktir. Bütün insanlığa yarar sağlar. Amigo ise sadece desteklediği takımın taraftarlarına yarar sağlar. Buda aralarındaki farkın başka bir örneğidir. Bilim adamı bilimsel bilgi üretirken idealize eder. Yani, ideal ortamlarda çalışır. Bu ortam labaratuar olabileceği gibi doğal ortamda olabilir. Ancak amigo görevini ancak stadyumda gerçekleştirir. Üçüncü fark, öznellik ve nesnellikdir. Bilim adamının sunduğu bilimsel bilgi nesneldir. İnsanların ortak alanlarına yöneliktir. Amigonun nesnel değildir, mutlak öznel-subjektiftir. Yukardı da anlattığım gibi sadece desteklediği takımın taraftarlarına yöneliktir. Bilim adamı ile amigo arasındaki dördüncü fark şüphecilik konusunda ortaya çıkar. Bilim adamı ulaştığı bilgileri araştırma yöntemi, deney, gözlem gibi sonuçlara dayandırsa dahi bulduğu sonuçlardan şüphe duyar. Bu bilimsel bilginin yanlışlanabilirlik özelliğidir. Oysa amigo 90 dakika takımını destekler ve sonucunda takım yenilse dahi bu desteğinden dolayı şüphe duymaz.
Toparlarsak, bilim adamı ile amigo arasında bilgi birikimleri, amaçları, yöntemleri, usulleri yaptıkları işin sonuçları bakımından belirgin bir çok farklılık vardır. Dolayısıyla, ‘bilim adamı ile amigo arasında belirgin bir fark yoktur’ önermesi çok yanlıştır.

----------
* ZKU İİBF Maliye Bölümü öğrencisi

Savaş, Barış ve Devlet üçgeninde Piyasa

2009-01-07T18:55:00.002+02:00

Yrd.Doç.Dr. Hakan SARIBAŞ

Murray N. Rothbard, Savaş, Barış ve Devlet (War, Peace, and the State) makalesinde özgürlükçü teorinin (libertarian theory) savaş ve barış konusundaki tutumunu açıklamaktadır. Piyasa ekonomisi kuralları içerisinde mal ve hizmet üreten ülkeler acaba savaş ve barış söz konusu olduğunda ne tür bir yaklaşıma sahip olacaklardır?

Rothbard'a göre özgürlükçü teorinin en temel aksiyomu şudur: ‘hiç kimse başka birisinin şahsına şiddet uygulayamaz ve malına zarar veremez; şiddet ve mala zarar verme tehdidinde bulunamaz.. Şahsa şiddet ve mala zarar verme, sadece başkasına şiddet uygulayan ve başkasının malına zarar veren kimselere karşı yapılabilir. Yani, savunma amacıyla başka birisinin saldırısına cevap verme.’

Bir başka ifadeyle, ‘saldırgan olmayana karşı şiddet ve şiddet tehdidi yapılamaz’.

Saldırgan ve mağdur arasında gerçekleşen şiddet olayında üçüncü kişilerin durumu ne olacaktır? Saldırganın fiiline karşı korunmak için mağdur, üçüncü kişilerin şahsına veya mülkiyetine karşı saldırıda bulunabilir mi? Bir başka deyişle, A kişisi, C kişisinin kendisine yaptığı saldırı veya tehdit sebebiyle B kişisine saldırabilir veya tehdit edebilir mi?

Rothbard, cevabın hayır olduğunu söyler. A’nın, C’nin fiili sebebiyle B’ye yaptığı saldırı veya tehdit, C kişisinin yaptığı saldırı veya tehdit kadar suçtur.

A kişisi, C’ye karşılık verirken içinde suçsuz insanlarında bulunduğu binayı bombalayamaz veya içinde C’de var diye insan kalabalığı üzerine makinalı tüfekle ateş açamaz. Bunu yaparsa o zaman saldırgan C kadar suçludur.

Dar anlamda savaş, devletler arasındaki anlaşmazlık olarak tanımlanırken, geniş anlamda ise insan grupları arasındaki açık şiddet olarak tarif edilir. Yukaridaki örneğe uygun olarak, A kişisi ve A’nın adamlarıyla C kişisi ve C’nin adamları arasında meydana gelen açık şiddet olayıdır. Olaydaki taraflardan biri savaşı kazanmak için başka birilerinin mallarına el koyamaz, onları kendi tarafı olmaya zorlayamaz ve karşı tarafı alt etmek için üçüncü kişilerin canlarına kasdedemez. Eğer bunları yaparlarsa suçlu olurlar, saldırgan konumunu kazanırlar ve karşılık bulmayı hak ederler.

Rothbard'da özgürlükçü teorinin tutumu o zaman, güç ve şiddet, suçu fiili olarak işleyenlere karşı savunma amaçlı olarak kullanılabilir ve bu şiddet sadece ve sadece eylemi yapanlara karşı olmak zorundadır. Dolayısıyla, savaş sadece eli silahlı olan insanlar arasında cereyan edebilen istenmeyen bir olgudur.

Peki, kitle imha silahlarına karşı bakış ne olacaktır? Özgürlükçü teorinin cevabı açık: Nükler silah gibi kitle imha silahlarının kullanımı savaşmayan insanları da öldürme fonksiyonu gördüğünden özür kabul etmez bir insanlık suçudur.

Rotbard'ın sorduğu bir başka önemli soru şudur: modern konvensiyonel silahların bile etki güçleri çok fazladır. Kullanıldıklarında suçsuz olan insanları da öldürebilir. O zaman devletler arasındaki savaş ne olacak? Savunma yapan, suçsuz insanlara zarar gelmesin derse, o zaman nasıl kendini savunacak? Özgürlükçü teori, devletler arasındaki bütün savaşları kınamaktadır. Savaşı, ilk önce, suçsuz sivillerin ölümüne veya onların mallarının telef olmasına yol açacağından kınamaktadır. Ayrıca, savaşı sürdürmek için daha fazla vergi, daha fazla gönülsüz askere alma gibi bireyleri zorlayıcı uygulamalar da söz konusu olacaktır.

Peki, kınanmasına rağmen savaş engellenemez ve savaş olgusu karşımıza çıkarsa nasıl davranılacaktır? Özgürlükçü teori, önce ateşkes ilanı için uğraşacak, savaş devam ederken de onu mümkün olduğunca dar bir alana hapsetmeye çalışacak ve daha fazla sıçramaması için elinden geleni yapacaktır.

Bir diğer önemli nokta emperyalizmdir. Yukarıdaki temel tezler dahilinde teori, emperyalizmi de kınamaktadır.

Görüldüğü gibi Rothbard, serbest piyasa ekonomisinin barış yanlısı bir karaktere sahip olduğunu belirtmekte ve savaşı totaliter rejimlere has bir olgu olarak algılamaktadır.

Psikolojik Kriz

2009-01-02T11:44:00.000+02:00

Mustafa Malkoç YAŞAR*

Sayın Başbakanımızın 24.12.2008 tarihinde Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu’nun ODTÜ'de gerçekleştirilen toplantısında yaptığı konuşmada krizle ilgili olarak kullandığı “Türkiye'deki olay psikolojiktir ve Türkiye'de kasıtlı olarak psikolojik olarak, bu krizi körükleme gayreti içerisinde olanlar var.'' sözleri kısa sürede ekonomi dünyasının gündemine oturarak yeni bir tartışma konusu ortaya çıkardı. Yazıda kriz döneminin Türkiye’deki psikolojik unsurları ve bu unsurlara ilişkin göstergeler ele alınıp analiz edilecek ve krizin ülkemizdeki yansımalarına ilişkin bu teşhisin doğruluğu tartışılacaktır.

Öncelikle tüketici psikolojisinin en temel göstergelerinden biri olan tüketici güven endeksi rakamlarından başlayacak olursak, bu verinin en son yayınlanma tarihi olan 19.12.2008 deki rakamlar Sayın Başbakanımızın tezini doğrular niteliktedir. Zira Kasım ayına ilişkin tüketici güven endeksi rakamı bir önceki aya göre %7,22 azalarak 68,88 düzeyinde oluşmuştur. 2007 yılının aynı ayındaki tüketici güven endeksi ise 92.52 idi. Bu bize 2007 ve 2008 Kasım ayları arasında tüketici güveninin %23,64 azaldığı gösterir ki, bu endekste yaşanan ciddi bir düşüştür. TUIK bu düşüşü şu şekilde tanımlamaktadır : “Güven endeksindeki düşüş, tüketicilerin mevcut ve gelecek dönem satın alma gücü, gelecek dönem genel ekonomik durum, gelecek dönem iş bulma olanakları ve mevcut dönemin dayanıklı tüketim malı satın almak için uygunluğuna dair değerlendirmelerinin kötüleşmesinden kaynaklanmaktadır”

Peki, bu değerlendirmelerin kötüleşmesinin kaynağı sadece psikolojik etkenler midir? Her ne kadar endeks, psikolojik bir gösterge olarak ele alınsa da, alt kalemleri ile birlikte analiz edildiğinde psikolojik etkilerin yanı sıra reel etkiler de gün ışığına çıkartılabilir.

1)Döviz kurunun artması ya da bir başka deyişle TL’nin değer kaybetmesi sonucu ithal mallarının fiyatı yükselmiştir. Bu sebeple artan enerji fiyatları da faturalara yansıdığı takdirde (ki bazı kalemlerde yansımıştır) tüketicilerin gelirlerinin sabit kalacağı varsayımında satın alma güçlerinin mevcut dönemde ve gelecek dönemde azalacağına dair yaptıkları değerlendirmeler oldukça rasyoneldir.

2)İşsizlik rakamlarına bakılacak olursa yine tüketici güven endeksi ile birlikle aynı tarihte (19.12.2008)açıklanan Hanehalkı İşgücü Araştırması işsiz sayısının 2007 yılının aynı dönemine göre 295 bin kişi artarak 2 milyon 548 bin kişiye yükseldiğini ortaya koymaktadır. İşsizlik oranı yeniden çift haneli rakamlara ulaşıp %10,3 olarak gerçekleşmiştir. Bu durumda da tüketici güven endeksinin alt kalemlerinden biri olan gelecek döneme ilişkin iş bulma olanaklarının %10,41 azalmasının da normal olduğunu söylemek akıl dışı olmayacaktır. Ayrıca, özellikle ihracata dayalı sektörlerdeki işten çıkarmaların arttığı, işçi çıkarmaya direnen fabrikaların çoğunun belli periyotlarla üretimlerine ara verdikleri bu dönemde iş bulma olanaklarının iyileşeceği yönünde çıkarımda bulunmak olağan dışıdır.

Rakamların yanı sıra genel ekonomik durum hakkında değerlendirme yapmak gerekirse, kriz öncesinde ülkemizde oluşan düşük kur - yüksek faiz durumundan dolayı döviz geliri olmamasına karşın döviz cinsinden borçlanan kesimin içinde bulunduğumuz durumdaki konumunun psikoloji ile açıklanamayacağı aşikardır. Özellikle bu konumdaki kişiler krizden reel olarak etkilenmişler ve dolayısıyla taleplerini kısmışlardır.

İhracata dayalı sektörlerde ise kurun yükselmiş olması sevindirici bir haber olmakla beraber, özellikle ihracatımızın büyük bir bölümünü oluşturan AB ülkelerindeki talebin düşmesi ile birlikte azalan hacim sebebiyle hem işçi hem de işveren kesimi bazı zorluklarla baş başadır.

Öncelikle işveren açısından işçi çıkarmak çok mantıklı bir karar değildir. Zira özellikle sanayi sektörlerindeki, yetişmiş olan nitelikli işgücü işten çıkarıldığı takdirde, üretim kapasitesinin tekrar artacağı gelecek dönemde ya yeniden nitelikli işgücü yetiştirmek zorunda kalınacak ya da nitelikli işgücünün daha yüksek bir maliyetle istihdam edilmesi söz konusu olacaktır. Bu sorunu, bazı fabrikalar yukarıda da değindiğim üzere belli periyotlarla üretimlerine ara vererek (işçilerine ücretsiz izin kullandırarak) çözmeye çalışmaktadır. Ücretsiz izin kullanan işçilerin nominal ücretlerinde bir düşüş meydana geldiği için doğal olarak talepleri daralır. Ayrıca yine bu işçiler gelecek döneme ilişkin işsiz kalma korkusu taşıdıklarından ekonomik açıdan da bir paradoks meydana getirmektedirler.

İktisat teorisine göre gelir düzeyi yükseldikçe marjinal tasarruf eğilimi artmaktadır. Tersi bir durum söz konusu olduğunda da yani, kişilerin gelirleri azaldığında marjinal tasarruf eğilimleri de azalır. Kısacası marjinal tasarruf eğilimi gelir düzeyi ile doğru orantılıdır. Bu kavram makro bazda ele alındığında da yine aynı sonuçları verir ki, buna, kişi başına gelir düzeyi düşük olan az gelişmiş ülkelerin marjinal tasarruf eğilimlerinin düşük, gelişmiş ülkelerinkinin ise yüksek olması en somut örnektir.

Konumuza dönecek olursak, ücretsiz izin kullanan işçilerin nominal gelirleri azalacağı için teori bize bu işçilerin marjinal tasarruf eğilimlerinin azalacağını söyler. Fakat günümüzde oluşan durum biraz farklıdır. Bunu sayısal bir örnekle açıklamak gerekirse:

Geliri(R) = 5000 YTL olan bir işçinin kriz öncesinde 1000 YTL tasarruf ettiğini varsayalım.
Bu durumda söz konusu işçinin Marjinal Tasarruf Eğilimi (MPS) = 0,20 dir.
Belirli bir süre ücretsiz izin kullanmak zorunda kalan işçinin gelirinin R=4000 YTL’ye gerilemiş olduğunu düşünelim.
Bu durumda MPS=0,20 olarak alınırsa elde edilecek olan rakam 800 YTL dir.
Teoriye göre gelir azaldığında MPS azalacağından R=4000 YTL olduğu durumda işçinin yapacağı tasarruf miktarı 800 YTL den az olacaktır.
Halbuki söz konusu işçi ileride işsiz kalabileceği korkusuyla tasarruf miktarını 1500 YTL’ye çıkartmıştır.(İşte örneğin bu ayağı psikolojik etkenler doğrultusunda meydana gelmiştir.)
Bu durumda işçini geliri R=5000 YTL den R=4000 YTL’ye azalmasına karşın ilk durumda MPS1=0,20 iken ikinci durumda MPS2=0,37’ye çıkmıştır.

Bu örnekten çıkaracağımız sonuç şu şekilde olmalıdır: İşçinin Marjinal Tasarruf Eğilimi gelirini azalmasına karşın artmak yerine sabit kalması durumunda bile tasarruf edeceği miktar 800 YTL olacağından gelirinden harcamaya ayıracağı kısım 4000-800=3200 YTL olacaktı. Fakat psikolojik etkenlerden ötürü MPS yükseldiğinden yaptığı harcama 4000-1500=2500 YTL olarak gerçekleşmektedir. Bu durumda söz konusu işçinin harcaması 3200-2500=700 YTL “ekstra” azalmaktadır. Bu mikro bazda verilen örneği makro boyuta taşıyacak olursak, ekonominin genelinde ücretlerdeki azalmadan dolayı oluşan talep darlığı, buna psikolojik etkenler de eklendiğinde olması gerekenden daha yüksek bir boyutta oluşmaktadır.

Bu durumun önüne geçebilmek için hangi önlemler alınmalıdır? Öncelikle krizin bireyler üzerinde meydana getirdiği psikolojik durumu düzeltmek ekonomide az da olsa bir canlanma sağlayacaktır. Ayrıca kamu kesiminin piyasaya likidite sağlamak amacıyla uygulayacağı politikalar krizin daha hızlı bir şekilde aşılmasını sağlayabilir. Her ne kadar bazı çevreler yaşanılan olayları piyasa ekonomisin sonu olarak görse de bu görüşe katılmıyorum ve yazımı, durumu en iyi şekilde özetlediğini düşündüğüm, krizi patlak vermeden uzun bir süre önce tahmin eden İstanbul doğumlu ünlü ekonomi profesörü Nouriel Roubini’nin sözleri ile noktalıyorum: ”Yaşananlar kapitalizmin-piyasa ekonomilerinin sonu anlamına gelmiyor. Ancak tüm bunlar piyasalarda önemli kusurlar olduğu, piyasaların kendilerini ve birbirlerini iyi denetleyemedikleri izlenimi uyandırıyor.”
------------
*Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, İ.İ.B.F İktisat Bölümü Öğrencisi

IMF İLE YAPILACAK ANLAŞMALARA GENEL BİR BAKIŞ

2008-12-19T16:31:00.001+02:00

Mustafa Malkoç YAŞAR*

Küresel krizin etkileri Türkiye’de de hissedilmeye başlandıktan sonra IMF ile yeni bir anlaşma kapıya dayandı. Sayın başbakanımızın “ümüğümüzü sıktırmayız” sözü ile gündemde bir hayli yoğun bir şekilde yer bulan bu anlaşma; hem siyaset hem de iş dünyası tarafında farklı görüşlerle tartışılmakta. Yazıda IMF ile yapılandırılabilecek anlaşma çeşitleri, aralarındaki farklar ve son olarak da iş dünyasının farklı yorumları ele alınacaktır.

Öncelikle anlaşmanın imzalanma sürecine henüz gelmediğini belirtelim. Fakat bir IMF yetkilisinin anlaşmaya atfen yayınlanan yazılı açıklamasındaki şu ifadeler göz önüne alındığında :

''Bir IMF programına imkan verebilecek şekilde, Türk makamlarıyla son haftalarda yapılan teknik görüşmelerde kayda değer ilerleme sağlandı. Bu çerçevede Türk makamları, politika ihtiyaçları ve program modaliteleri konusunda görüşmelere devam etmek üzere bir IMF heyetini Ocak ayı başlarında Ankara'ya davet etti.'' anlaşmanın imzalanmasının çok da uzak olmadığı büyük bir gerçek.

Ortaya çıkan farklı görüşler ise genellikle anlaşmanın yapılıp yapılmamasıyla ilgili olmaktan ziyade anlaşmanın niteliğinin ne şekilde olacağına ilişkin. Yapılacak anlaşmanın niteliği ile ilgili iki olasılık üzerinde duruluyor: Stand-By ve İhtiyati Stand-By.

Stand-By anlaşması çerçevesinde IMF heyeti Türkiye’de uygulanan ekonomi politikaların ve programda yer alan diğer hususların uygulanmasını sıkı bir şekilde denetime tabi tutar. Stand-By anlaşmasında gözden geçirmelerin olumlu sonuçlanmasının ardından belirlenen kredi dilimleri serbest bırakılır. Stand-By kapsamında kullanılan kaynakların vadesi 2 yıl 3 ayı geri ödemesiz dönem olmak üzere genellikle toplam 4 yıl olarak belirlenir.

İhtiyati Stand-By anlaşması kapsamında ise IMF heyeti yılda birkaç kez Türkiye’de temaslarda bulunur ve ülke ekonomisine ilişkin rapor hazırlar. İhtiyati Stand-By’da yer alacak kredi kullanılması taahhüt edilen bir kredi şeklinde bir kredi değildir. Türkiye anlaşma sonunda ihtiyaç duyarsa kredi talep edebilir. İhtiyati Stand-By’ın süresi ortalama olarak 1 yıl iken bazı durumlarda 1,5 yıla kadar uzayabilmektedir.
İş dünyasında Stand-By anlaşması yapılmasını destekleyen isimlerden biri olan Anadolu Holding Yönetim Kurulu Başkanı Tuncay Özilhan küresel kriz ve cari açık gibi sorunlarla boğuşan Türkiye’nin IMF ile tam bir anlaşma yapması gerektiğini ve IMF den alınacak kredi miktarının da en az 20 milyar dolar olması gerektiğini söyledi. Yine Stand-By anlaşmasını destekleyen isimlerden Gemi İnşaatı Sanayicileri Birliği(GISBIR) Başkanı Murat Bayrak, Ağaoğlu Grubu Yönetim Kurulu Başkanı Ali Ağaoğlu gibi isimlerde Tuncay Özilhan’ın tavrına yakın bir tavır benimsediler.
Öte yandan Zorlu Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ahmet Zorlu IMF ile anlaşılırken Türkiye’nin menfaatlerinin ön planda tutulması gerektiğini dile getirdi ve “Para alacağız diye her şeyi kabul etmek mümkün değil. İhtiyati Stand-By anlaşmasını daha uygun buluyorum.” dedi. İhtiyati Stand-By anlaşmasını destekleyen isimler arasında da Saran Holding Yönetim Kurulu Başkanı Saadettin Saran ve Uluslararası Yatırımcılar Derneği (YASED) Başkanı Tahir Uysal da yine Ahmet Zorlu’nun söylemindeki benzer noktalara işaret ettiler. Türkiye İşadamları Sanayicileri Konfederasyonu (TUSKON) Başkanı Rızanur Meral ise İhtiyati Stand-By anlaşmasının daha esnek bir yapıya sahip olduğunu ve IMF’e gereksiz borçlanmak yerine krediyi ihtiyacımız olduğu zaman kullanmamızın daha doğru olacağını kaydetti.

Gündemde bu tartışmalar sürerken yakın zamanda Türkiye’ye gelen OECD Genel Sekreteri Angel Gurria “IMF ile anlaşma aşamasında olan Türkiye’ye ‘IMF sizin malınız. Yapılacak bir anlaşma normalleşmeye köprü olacak’ dedi. TÜSİAD Başkanı Arzuhan Doğan Yalçındağ da IMF ile yapılacak anlaşmayla sağlanacak kredi imkanının, uluslararası likiditenin kuruduğu bu dönemde, Türkiye’nin nefes almasına imkan sağlayacağı görüşünde.

Sonuç olarak gündemi bu kadar yoğun bir şekilde meşgul eden bu anlaşma belki 2008 yılı sonuna kadar yetişmeyecek olsa da en geç Ocak ayının ikinci haftasına kadar netlik kazanmış ve büyük bir ihtimalle imzalanmış olacak. Anlaşmanın, çeşidi ne olursa olsun Türkiye’ye uluslararası alanda saygıdeğer bir kredibilite kazandıracağı kanısındayım.
-----------
*Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, İ.İ.B.F İktisat Bölümü Öğrencisi

Vergilemenin etkileri ve çağdaşlaşma

2008-12-18T14:59:00.002+02:00

Kevser İNAL*

Muasır çağın gereklerine uygun olmayı ifade eder. Medeniyet ise mal ve hizmetlerin miktarı ile ilgilidir. Bireylerin zihnine, manevi- ruhani ihtiyaçlarına hitap eden ve bunların teminine çalışan fikir ve sanat eserlerinin sayısı ile maddi varlıklarının miktarıdır. Örn; fikir ve sanat eserlerinin sayısı arttıkça bireyler daha çok şey öğreniyor, daha neşeli ve huzurlu oluyorsa medeniyet seviyesi artmış demektir. Örn; bir toplum cep telefonu yerine güvercinle haberleşme sağlıyorsa haberleşme sektörü cep telefonu yerine güvercin üretiyor demektir ve o ekonomi çağdaş değildir.

Çağdaş medeniyetler seviyesi, yeryüzünde erişilmiş en yüksek zenginlik seviyesidir. Daha fazla açarsak, çağa uygun olan mal ve hizmetlerin yeryüzünde erişilmiş en yüksek miktarda üretilmesidir.

Mises’e göre toplumda iki sınıf vardır: ilerici sınıf ve ilerici olmayan sınıf. İlerici olan sınıf zenginleşmeyi sağlar. Bu sınıflar:

1. Tasarruf yapanlar
2. Müteşebbisler
3. Teknoloji uzmanları

Mises’e göre ilerici olma olmama tamamen iktisadidir. Bir ekonomi toplumun acil ihtiyaçlarını karşılayabildiği oranda ilericidir. Rostow’a göre çağdaş medeniyet seviyesine gelmiş ülkeler beş aşamadan geçer. Bunlar;

1. Geleneksel toplum
2. Kalkış için hazırlık
3. Kalkış
4. Olgunluk
5. Yüksek tüketim

Beşinci aşamaya gelmiş bir ülke çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşmıştır. Bireyler yüksek tüketim yaptıkça daha yüksek refah elde ederler. Tüketim arttıkça zenginleşme de artar. Bu aşamaların başında olan ülkeler diğerlerine göre geri kalmıştır.

Ekonomilerin zenginleşmesinde benimsedikleri sistem de etkilidir. Piyasa ekonomisini uygulayan ülkeler daha fazla zenginleşir. Bunu sosyalist sistem takip eder. En kötü performansı uygulayan ise karma ekonomik sistemi uygulama gayreti içerisinde bulunan ülkelerdir.(karma ekonomi diye bir sistem yoktur)

Bir toplumun zenginleşmesi için mülkiyet hakları gelişmiş olmalıdır. Özgürlüklerin olmadığı ortamda piyasadan bahsetmek mümkün olmaz. Piyasa olmazsa da zenginleşme olmaz.
Muasır medeniyet seviyesini ve muasır medeniyet seviyesine nasıl ulaşılacağını açıkladıktan sonra vergini de etkilerini göz önüne alırsak;

Tüketim malı üzerine bir vergi koyduğumuzda (örn: x ve y malı olsun ve y malına vergi koyalım) y malından tüketilen miktar azalır. Çünkü y malı artık daha yüksek fiyata satılmaktadır. Muasır medeniyetler seviyesine ulaşmak için tüketimin yükselmesi gerekirken vergi sonucu tüketim düşmüştür.

Emek üzerine bir vergi koyduğumuzda; Emek talebi azalır, ücretler düşer, istihdam azalır. Üretimin daha az olduğu bir ekonominin de zenginleşmesi beklenemez.
Verginin iki etkisi vardır: Gelir etkisi ve ikame etkisi. Gelir etkisi; Vergi sonucu ücretler düşünce bireyler daha az tüketimde bulunurlar. Tüketimlerini arttırmak için daha çok çalışırlar. Yani gelir etkisi emek arzını arttırır. İkame etkisi; vergi sonucu ücretler düşer. Bireyler çalışmaktansa boş zamanı tercih ederler ve emek arzı azalır.
Götürü olmayan vergiler refah kaybına dolayısıyla etkinsizliğe yol açarlar. Bu vergiler; Bireylerin iş tercihlerini, emeklilik kararlarını, ailevi kararlarını, tasarruf ve yatırım kararlarını ve şeklini büyük ölçüde etkiler. Uzun dönemde ekonominin büyümesinde de etkileri vardır.

Sonuç olarak götürü olmayan vergiler refah kaybına yol açacağından etkinsizdir ve muasır medeniyetler seviyesine ulaşmamızda olumsuz bir etkiye sahiptir. Götürü vergiler, kişinin yaptığı işten bağımsız olarak alınan sabit bir miktardır. Etkinsizliğe yol açmayan tek vergi götürü vergidir. Götürü vergi sonucu devlet(saptırıcı vergilere göre) daha fazla hasılat elde eder ve bireyler daha fazla tüketimde bulunur(diğer vergilere nazaran).Götürü vergilerde ikame etkisi yoktur, gelir etkisi vardır. Yani bireylerin vergi sonucu gelirinde bir azalma olduğunda daha çok çalışarak tüketimlerini arttırırlar. Yani götürü vergilerle devlet hem daha fazla hasılat elde eder hem de bireyler daha çok çalışarak tüketimlerini arttırırlar. Vergi teorisinin bize verdiği bu bilgiler ışığında götürü olmayan vergilerin etkinsizliğe yol açtığını ve muasır medeniyetler seviyesine ulaşmada bir engel olduğunu söyleyebiliriz.
----------
* ZKÜ İİBF Maliye Bölümü öğrencisi

Zenginleşme ve vergi teorisi!

2008-12-18T13:21:00.002+02:00

Binnur ÖZCAN*

‘Muasır Medeniyet Seviyesi’ kavramı bireylere ve özellikle üniversite öğrencilerine sorulduğunda bu kavrama ilişkin tam açıklayıcı ya da doğru bilgiler gelmemiştir. Bu kavramın anlaşılamamasının nedeni sosyal bilimcilerin bu kavram üzerinde konuşmamaları ve ya konuşsalar bile seslerini duyuramamalarıdır. ‘Muasır Medeniyet Seviyesi’ kavramı tam anlaşılmazsa toplumsal istikametteki ilerleyişler yeterli düzeyde olmayacaktır. Her ülkenin bir ideali, bir rüyası vardır. Ve bizim idealimiz de ‘Çağdaş Medeniyet Seviyesi’ ne ulaşmak olmalıdır.

Muasır kavramını tanımlamak istersek ilk anlamı; bulunulan çağda yaşama olarak karşımıza çıkar. Ancak burada kastedilen bu anlamı değil, ikinci anlamıdır. Asıl olan bulunulan çağa uygun olmaktır. Dolayısıyla üretilen mal ve hizmetlerin miktar ve kaliteleri bulunulan çağa uygun bir düzeyde üretiliyorsa muasır ve çağdaşlıktan bahsedilebilir. Medeniyet ise insan tarzlarını oluşturan değerler, idealler, gelenekler gibi kültür öğeleridir. İbn’i Haldun’a göre medeniyet, arkasında başka hiçbir şeyin olmadığı nihai noktadır. Bir ülkede zaruri ve tamamlayıcı ile lüks mallar birlikte üretildiği sürece ülke medeni ülke sayılacaktır. Dünya üzerinde zengin olan ülkelerin şehirli nüfusa sahip olan ülkeler olduğunu görmekteyiz. Çünkü kırsal kesimlere oranla şehirlerde mübadele, iktisadi etkinlik her zaman daha fazladır. Medeniyet mal ve hizmetlerin miktarı ile ilgilidir. Dolayısıyla içinde bulunulan zamanda dünya üzerinde en yüksek mal ve hizmet üreten ülkeler ‘Çağdaş Medeniyet Seviyesi’ ne ulaşmış olacaklardır.

Peki biz bu seviyeye nasıl ulaşabiliriz? Mises’ e göre toplumda ilerici olanlar ve ilerici olmayanlar olmak üzere iki sınıf vardır. Zenginleşmeyi sağlayan ve ilerici grup arasında yer alan tasarruf sahipleri, müteşebbisler ve teknoloji uzmanlarıdır. Tasarruf için sermaye birikimine ihtiyaç vardır. Ve tasarruf sahipleri insan ihtiyaçlarını en yeterli düzeyde karşılayabilecekleri sermaye miktarlarını kullanırlar. Müteşebbisler tasarruf sahiplerinin kullandığı sermaye miktarları için yardımcıdırlar. Teknoloji uzmanları da müteşebbislerin ihtiyaçları için vardırlar. Dolayısıyla Mises’ e göre insan ihtiyaçlarını en yüksek düzeyde sağlayabilen ülkeler ileri, zengin ve çağdaş medeniyet seviyesine ulaşmış ülkelerdir. Rostow ise ekonominin beş merhalesi olduğunu ve bu evrelerin geleneksel toplum- kalkış için hazırlık- kalkış-olgunluk-ve yüksek tüketim den oluştuğunu söyler. O’na göre ekonominin beşinci evresi olan yüksek tüketimi gerçekleştirebilen ülkeler ‘Muasır Medeniyet Seviyesi’ne ulaşmış ülkelerdir.

Çağdaş Medeniyeti ekonomide maddi varlıklar ile maddi olmayan varlıkların sanatla ilgili niteliklerinin tümü olarak tanımlarsak; maddi varlıklar ekonomiyi, maddi olmayan varlıklar eğitim, fikir ve sanatı oluşturmaktadır. Biz eğer Y=f(K,L) gibi bir fonksiyonda Y hasıla düzeyini en yüksek seviyeye getirmek istiyorsak sermaye ve işgücüne yeterli düzeyde sahip olmamız gerekecektir. Bunun için de büyük bir iktisadi organizasyon ve bunun için de teknoloji gerekmektedir. Dolayısıyla sermaye ve işgücünü alarak yüksek bir çıktıyı elde edebilmemiz için bir serbesti olması gerekir. Yani rasyonellik ve ferdiyetçilik önemlidir. Bireyin karar mekanizması yine kendisi olmalıdır. Bu nedenle akıl ve aklın kullanılması ön planda olmaktadır. Bütün bunlar ve eğitimle birlikte ‘Çağdaş Medeniyet Seviyesi’ ne erişilmiş olunacaktır.

Peki biz nasıl bir vergileme yapalım ki ‘Muasır Medeniyet Seviyesi’ne ulaşmada vergiler bir engel teşkil etmesin? Bütün bu söylediklerimizi göz önünde tutarsak vergilerin bireylerin gelirlerini ve dolayısıyla tüketimlerini azaltacağından ve daha az bir üretim, daha az bir istihdam gerçekleşeceğinden ülke bırakın ‘Çağdaş Medeniyet Seviyesi’ne ulaşmayı, daha fakir bir duruma gelecektir. Bir ülkeyi zenginleştirecek olanların tasarruf sahipleri ve müteşebbisler olduğundan söz ettik. Ancak vergiler eğer tasarruf sahiplerinin, müteşebbislerin çalışma şevklerini kırıyorsa ‘Muasır Medeniyet Seviyesi’ gerçekleştirilemeyecektir. Ülkeler daha çok çalışarak ve ya üreterek değil, vergi yükümlülüklerini azaltarak daha zengin olacaklardır. Bu nedenle vergilerin her zaman için kaynakların etkin dağılımına müdahale etmemesi, adaletli olarak gerçekleştirilmesi, ekonominin değişen şartlarına ayak uyduracak düzeyde olması düzeyde olması gerekir. Ayrıca herkes devlete ne ödediğinin bilincinde olursa –siyasal sorumluluk gerçekleştirilirse- etkin bir vergi sisteminden yine söz edilebilir. Örneğin Hayek’in sosyalist, piyasa ekonomilerini ve karma ekonomileri benimseyen ülkeleri karşılaştırdığında en iyi performansı piyasa ekonomilerini benimseyen, daha sonra sosyalist rejimi benimseyen ülkelerin göstereceğini, en kötü performansı ise karma ekonomi gayretleri içerisinde olan ülkelerin göstereceğini söylediğini biliyoruz.

Sonuç olarak aslında vergi teorisi ‘Muasır Medeniyet Seviyesi’ ne ulaşma konusunda bize yardımcı olacaktır. Her zaman için erişilebilecek en yüksek üretim ve yüksek tüketim seviyesinde ‘Muasır Medeniyet Seviyesi’ gerçekleşmiş olacaktır.
----------
* ZKÜ İİBF Maliye bölümü öğrencisi

Vergi teorisi ve muasır medeniyet seviyesi?

2008-12-18T12:15:00.002+02:00

Sakine BARKIN*

Medeniyet; lüks ve tamamlayıcı malların üretilip tüketildiği konforlu bir yaşam biçimidir. Muasır medeniyet seviyesi ise bu lüks ve tamamlayıcı malların üretilip tüketildiği yaşam seviyesidir. İnsanlar zaruri ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra lüks ve tamamlayıcı mallara yönelirler. Aksi halde lüks mallara talep olmaz. Bundan dolayı da (sanatlar,fikir eserleri) bunlara tamamlayıcı mallar denir. Sanat ve fikir eserleri zengin ülke kategorisinde olan ülkeler tarafından üretilir tüketilir.

Çağın gereksinimlerine uygun mal ve hizmetleri en yüksek miktarda üretmektir. Muasır medeniyet seviyesi; birçok ülkeye göre hizmet üretiminin daha fazla olması gibi. Eğitim/teknoloji/bilim/ekonomi/demokrasi ve özgürlük ise çağdaş medeniyet seviyesine ulaşmada ara etkendir, ana etken ise zenginleşmedir. Çağın gereksinimine, ihtiyacına göre üretim yapma diğer zengin ülkeler seviyesinde olmadır. Avusturya iktisat okulunun önemli isimlerinden Ludwig Von Mises ise, toplumu ilerici ve ilerici olmayan sınıf diye ikiye ayırmıştır. İlerici sınıf; tasarruf yapanlar, müteşebbisler, teknoloji uzmanlarıdır. İlerici olmayanlar ise bunun dışında kalan çoğunluktur demiş. İlerici sınıf toplumu zenginleştirir demiştir.

Rostow ise, iktisat literatüründe toplumlar zenginleşmek için beş merhale geçirir diyor.

• Geleneksel toplum (zirai üretim yapan toplum)
• Kalkış için toplum(büyüme için üretim yapar)
• Kalkış
• Olgunluk
• Yüksek tüketim (son aşama)

Yüksek tüketimi son aşama olarak kabul etmiş toplum zenginleşmiş muasır medeniyet seviyesindedir bu son aşamada.

Muasır medeniyet seviyesinde vergi teorisi nasıl uygulanmalıdır? Bize yardımcı olması için vergi sisteminde olması gereken özellikleri bulundurmalıdır. İktisadi etkinlik, esneklik, siyasi sorumluluk, vergi yönetiminde basitlik, adalet ilkelerine uygun olmalıdır.

Vergi sistemi kaynakları etkin dağılımına müdahale etmemelidir(ikt.etkinlik).

Vergi sistemi kolay ve nispeten ucuz yönetilmesi gerekir.

Vergileme kişi davranışlarını etkiler, arz ve talep esnekliklerini, piyasanın rekabetçi olup olmamasına göre değişir. Arz tam esnekse talep tam esneksiz ise vergilemenin tüm yükü üreticilere yansır. Vergileme yapılırken ‘iktisadi refaha’ göre mi? Yoksa ‘ödeme gücüne’ göre mi yapılmalı? Ödeme gücüne göre yapıldığın da fiili gelir mi yoksa, potansiyel gelir mi? dikkate alınmalıdır. Vergileme yapılırken insanların üretim, tüketim ve tasarruf şevkini kırmadan, iktisadi etkinsizliğe yol açmadan yapılmalıdır ki medeniyet seviyesine ulaşabilelim. Bu seviyede yine adil bir vergileme sistemini olması gerekir. Vergileme ücretler üzerinden yapıldığında; ücret arttığında vergilemenin iki etkisi ortaya çıkar; ikame etkisi ve gelir etkisi. Gelir etkisi ile insanlar ücret artığında daha fazla çalışır. İkame etkisinde ücretler arttığında insanlar daha az çalışır. Götürü vergi uygulamasında en az refah kaybı olduğundan bu vergi uygulanabilir. Piyasa ekonomisini benimseyen ülkeler diğer ülkelere göre daha çok zenginleşmiştir. Ülkemizde ise 1940’larda Milli Koruma Kanunu çıkarılmış üretim, tüketim devlet tekelinde yapılmış buda çağdaş medeniyet seviyesine ulaşmamızda büyük engel olmuştur. Bunun için serbest mübadele olsun ki ekonomik anlamda daha da ilerliyelim. Vergileme bir mala olan arz ve talebi kaydırır. Verginin ikame etkisinin hakimiyeti arttıkça zenginleşme kaybımız artar.
---------
ZKÜ İİBF Maliye bölümü öğrencisi

Vergi teori muasır medeniyete ulaşmada bize yardımcı olabilir mi?

2008-12-18T12:05:00.002+02:00

Namık ÖZDOĞAN*

“Muasır medeniyet” seviyesinin ne olduğunu açıklamadan önce “muasır” ve “medeniyet kelimelerinin izahı lüzumdur. Öncelikle “muasır” kelimesini ele alalım. Muasır, popüler deyişle” çağdaş” anlamına gelmektedir. Çağdaş denildiğinde akla ilk gelen anlam şu olmaktadır; Aynı çağda yaşamak. Halbuki burada kullanılış amacı ve anlamı farklılık arz etmektedir. Kastedilen anlam o çağın ,yani içinde bulunulan devrin gereklerine uygun bir biçimde yaşamaktır. Çağın gerektirdiği koşulları bünyesinde barındırabilmektir. ”Medeniyet” kelimesine gelindiğinde ise; insanlar doğası gereği tek başına yaşayamamakta ve toplum halinde yaşayıp, iç içe ve diğer insanlarla etkileşim halinde yaşamaktadırlar. Bu etkileşim neticesinde açığa çıkan birtakım olgular vardır. Bu olgular ki; kültür, sanat,dil ve buna benzer insani şeylerdir. İşte toplumda oluşan kültüründen sanatına, dilinden dinine kadar bir çok şey o toplumun aynasını, bir başka deyişle medeniyetini konu alır.

Her toplum farklıdır , hiçbir medeniyet de birbirinden üstün değildir. Asıl tanımlama ihtiyacı olan şey “Muasır Medeniyet seviyesi”dir. Muasır medeniyet seviyesi, “içinde bulunulan çağın gerektirdiği koşullara uygun, o çağda dünyanın herhangi bir yerinde üretilen mal ve hizmetlerin en yüksek düzeyde üretilip, tüketilmesidir. Muasır medeniyet seviyesine ulaşmış toplum demektir. Ulaşılabilecek en iyi seviye budur ve arkası yoktur.

Vergileme teorisi muasır medeniyet seviyesine ulaşmada bize yardımcı olabilir mi?

Cevap elbette ki olabilir.

Vergi teorisinin bir toplumu muasır medeniyetler seviyesine çıkarmasındaki payına geçmeden önce, konusu itibariyle vergi teorisinin bize sunduğu temel mantığı kavramış olmamız gerekmektedir. Vergileme teorisi üzerinde durduğu cevap aramaya çalıştığı sorular şunlardır: ”En iyi vergileme nasıl olmalıdır ,Vergilemede adaleti nasıl sağlayabiliriz?

Vergi teorisine göre iyi bir vergileme sisteminde olması gereken 5 özellik vardır.Birincisi, İktisadi etkinliktir. İyi bir vergileme sistemi var diyorsak, bu vergi sistemi kaynakların etkin dağılımına müdahil olmamalı, saptırıcı etkiler yaratmamalıdır. İkincisi, yönetsel basitliktir. Buna göre, vergi sistemi kolay, açık ve anlaşılabilir olmalı ve nispeten daha ucuz yönetilmelidir. Üçüncüsü, esnekliktir. Yani, uygulanan vergi sisteminin değişen ve gelişen ekonomik şartlara otomatik olarak ayak uydurabilecek yapıda olması gerekir. Dördüncüsü, adalettir. Vergi sistemi dahilinde bulunan tüm bireyler devlete ne ödediğinin bilincinde ve ne ödediğinden emin olmalıdır.

Temel olarak vergileme teorisi bize şunu demektedir; öyle bir vergi sistemi kuralım ki; ekonominin genel işleyişi bundan etkilenmesin, saptırıcı sonuçlar çıkarmasın. Gönüllü mübadele ön planda olmalı, özel mülkiyet kavramı kesinlikle yerleştirilmelidir. Yüksek refah seviyesine ulaşmak istiyorsak, girişimcilik ruhunu tabana yaymak için çabalamalı, müteşebbisleri ödüllendirici sistemler konulmalıdır. Ancak bu şekilde, Muasır medeniyetler seviyesinin gerektirdiği koşullara ulaşır, en yüksek refah seviyesinin tadını alabiliriz. Teorik olarak vergiye karşı durulmuyor, fakat ekonominin genel dengesini bozucu ve müdahaleci vergilerde kaçınılması gerektiğini açıkça vurguluyoruz. Nitekim İslami bilim adamlarından İbni Haldun’un şu sözü akıllardan hiç çıkmamalıdır: ”Vergiler teşebbüsü baltalayıp , devlet maliyesini sarsıcı etkide bulunur”. Aslında bir bakıma vergileme teorisinin en temel fikri bu cümlede hayat bulmuştur yorumunda bulunulabilir.
-----------
* ZKÜ İİBF Maliye bölümü öğrencisi.

Krizde hükümet harcaması çözüm mü?

2008-12-16T09:02:00.001+02:00

Yrd.Doç.Dr. Fuat SEKMEN*

Hükümet harcamaları gelir artışından fazla artarsa ekonomi büyür mü?

Y = c+ i+g

1= c/y + i/y + g/y

Eğer gelir artışıyla birlikte c/y azalıyorsa ve i/y nin artması gerekmiyorsa ekonomi büyüdükçe g/y artışı c/y düşüşünü dengelemek zorundadır. Yani, hükümet harcaması gelirdeki artıştan fazla artmadıkça, ekonomi büyüyemeyecek, fakat durgunluğa sürüklenecektir.

Bankalar ve finans kurumları arasındaki güven bunalımından dolayı borç verme işlemlerinin olumsuz olarak etkilenmesi neticesinde yatırımlarda bir azalma kaçınılmazdır. Yatırımlarla birlikte gelirin ve tüketim harcamasının düşmesini öngörmek güç değildir. Ne var ki, krize rağmen %3 gibi bir büyümenin gerçekleşmesi halinde azalan tüketim harcamasını hükümet harcamasıyla kapatabilir miyiz sorusu önemlidir. Başbakan yardımcısı Prof.Dr.Nazım Ekren tarafından ifade edilen, “hedefi belli kamu yatırımları” güzel bir ifade olmasına rağmen, üzerinde ihtimamla durulması gereken bir konudur. Krizleri asıl müsebbibinin devletin bizatihi kendisi olduğu düşünülürse “hedefi belli kamu yatırımları” ifadesinin tartışmalı bir ifade olduğunu görürüz. Sayın Erken tarafından ifade edilen görüş 1940’lı yıllarda durgunluktan çıkmak için önerilen Keynesyen politikalara güzel bir örnektir. ABD’de gösterge faiz oranlarının %1’e çekilmesi (2003’den bu yana en düşük seviye) bankalar ve finans kurumları arasındaki kredi verme konusundaki güvensizliği gidermemiştir. Çünkü, kriz ortamında sadece piyasalarda bir çöküntü olmaz, insanlar dünyanın nereye doğru gittiği konusunda da tam bir fikre sahip olamazlar.
---------
Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü öğretim üyesi

Güven Krizi

2008-11-26T17:04:00.001+02:00

Yrd.Doç.Dr. Fuat SEKMEN*

Türkiye’de yayımlanan Newsweek dergisinin haberine göre ülke analizleri, sanayi trendleri ve yönetim stratejileri alanlarında faaliyet gösteren İngiliz araştırma ve danışmanlık firması Economist Intelligence Unit tarafından British Telecom (BT) sponsorluğunda ilginç bir rapor hazırlandı: “Oyunun Ötesinde: Gelişmekte Olan Pazarlarda Başarıyı Yakalamak.” Türkiye dahil 15 gelişmekte olan ülkenin en önemli şirketlerinde görev yapan 1300 yöneticinin katılımıyla yapılan araştırmanın sonuçlarına göre, gelişmekte olan pazarlara duyulan güven krize meydan okuyor. Ankete katılanların %87’si bu pazarlarda önümüzdeki 2 yıl içinde gelir büyümesi beklerken, %26’sı elde edilecek brüt karın %35 olacağını tahmin etmektedirler. Türkiye cephesi ise %81’lik bir iyimser bekleyişle şirket karlarının önümüzdeki iki yıl içinde artacağını tahmin etmektedirler. Krizi tetikleyen dört faktörden biri “pazarda belirsizliğin artmasıdır”. Önümüzdeki iki yıl içinde şirket karlarının bu şekilde artacağı beklentisi şirket değerinin artması anlamına gelmektedir. Ekonomideki karar birimlerinin bu şekilde gelecekten umutlu olmaları krizi tetikleyen güven probleminin azalması anlamına gelmektedir. Güven krizini atlatabilmek krizden çıkmakta en önemli bir yoldur. Lafla peynir gemisi yürümeyeceği gibi lafla güven de gelmez. İhracatının %50’si Avrupa Birliği ülkelerine olan Türkiye için güvenin sağlanması ancak hükümetin reel politikalarıyla mümkündür. ABD, Asya ve Avrupa’da faiz oranları %1’lere düşerken Türkiye’de faizlerin %20’lerde seyretmesi reel sektörün yatırım talebini daraltmaktadır. Sonuçta toplam ekonomik faaliyet yavaşlamaktadır. Hükümetin alabileceği diğer bir önlem de banka kredilerine verilen güvencenin artırılması. Ayrıca yurtdışı borçlanma kredilerine güvence verilmesi de güven krizini atlatmada önem arz etmektedir. Aynı şekilde reel sektörün borçlarına hükümetin güvence vermesi kredi verenler açısından bir geri ödememe riskini ortadan kaldırır ve krizi tetikleyen güven krizini hafifletir. Diğer bir önemli hususta petrol fiyatlarında görülen düşmelerin Türkiye piyasasında yansımamasıdır. Haziran 2008’de 150$ ı bulan petrol fiyatları 60$’a kadar düşmesine karşın bu düşüşün iç piyasada hissedilmemesi tekelci bir yapıya işaret etmektedir. Hükümetin bu tekelci yapının kırılması yönünde önlemeler alması gerekmektedir.
------------------
* Sakarya Üniversitesi İİBF öğretim üyesi

Faiz oranları ve nasıl bir para politikası?

2008-11-21T17:29:00.001+02:00

Yrd.Doç.Dr. Fuat SEKMEN*

İlk olarak finansal krizi tetikleyen faktörleri özetleyelim: 1) Faiz oranlarındaki artış 2) Hisse senedi fiyatlarındaki ani düşüşler (dolayısıyla firmaların değerlerinin azalması). 3) Belirsizliğin artması ve neticesinde ters seçim ve ahlaki çöküntünün baş göstermesi. 4) Bankalarda panik başlaması. Faizi mal ve hizmet kullanımını öne almanın bir bedeli olarak tanımladığımızda kriz ortamında kredi verenlerin kimlere borç verecekleri konusunda endişelerinin artması nedeniyle temkinli davranmaları neticesinde faizlerin yükselmesi kaçınılmazdır. Kriz nedeniyle ABD, Avrupa ve Asya ülkeleri piyasada likidite ihtiyacını hafifletmek için piyasaya para sürdüler. Geçmişten alınan ders merkez bankalarını faiz indirimine yol açtı. Nobel ödüllü Milton Friedman ve ortak yazar Anna Schwartz’ın birlikte çıkardıkları “ABD’nin Parasal Tarihi “ (A Monetary History of the United States) adlı eserde ABD’deki her üretimdeki dalgalanmanın para arzındaki değişimi takip ettiğini iddia etmişlerdir. Bu yazarlara göre Büyük Bunalımda genişletici bir para politikası uygulanmış olsaydı kriz bu aşamaya gelmezdi. Böylece para politikasına yönelmenin önemli olduğunu görmekteyiz. Ancak genişletici para politikasının uzun dönemde mal ve hizmet alımında kullanıldığında enflasyon beklentisini artıracağını unutmamalıyız. Türkiye’de kriz öncesinde dillendirdiğimiz bir olgu vardı o da cari açığın bir krize işaret edip etmediğiydi. YTL’nin değerindeki düşmeyle birlikte ithalatımızda bir azalma olacağı bir gerçektir, ancak ticaret yaptığımız ülkelerdeki ciddi daralmaların etkisiyle ihracatımızda da azalmalar olacaktır. Aynı durum ABD ekonomisi için de geçerlidir. ABD’de cari açık %4.4 azalırken, ihracat geçen aya göre %6 azalmıştır. Bu durumda yapılması gereken uluslararası arenada rekabetçiliği artıracak politikalar uygulamak. Burada diğer ülkelerin politikalarını da göz ardı etmememiz gerekir. Örneğin, Japonya’nın 7 yıl aradan sonra ABD’yi takiben gösterge faiz oranlarında düşüşe gitmesi Türkiye ekonomisi için de son derece önemlidir. Krizi tetikleyen dördüncü faktör olarak banka panikleri demiştik. Bu ortamda bir de sıkı para politikasının uygulanması bankaların kredi verme isteklerini daha da azaltır ve faiz oranlarını daha da yükseltir. Sonuçta toplam ekonomik faaliyette daralma görülür. Ekonomik faaliyette daralma olunca toplu işten çıkarımları bekleyebiliriz. Yapılması gereken suni faiz artışlarına son verilmeli ve üretim artışı teşvik edilmelidir.
-------------------
* Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü öğretim üyesi

Küresel finansal krizde Amerika’nın sorumluluğu

2008-11-03T16:37:00.004+02:00

Yrd.Doç.Dr. Hakan SARIBAŞ

3 Kasım 2008 tarihinde Taraf gazetesinde yayınlanmıştır.

Finansal krizler reel sektörü nasıl etkiler?

2008-11-01T17:09:00.003+02:00

Yrd.Doç.Dr. Hakan SARIBAŞ

Bilimlerin kullandığı tümdengelim metedolojisiyle soruyu cevaplayabiliriz. Bunun için ekonomide paranın dolaşım seyrine bir göz atalım.

GSYH’nın kendisi olarak tarif ettiğimiz ekonomi, hanehalkı ve şirketler olmak üzere iki temel aktörden oluşur. Bu iki temel aktör, üç temel piyasada (mal ve hizmetler, faktör piyasaları ve mali piyasalar) mübadelelerde bulunur. Bunların yanı sıra devlet sektörü ekonomide yerini almaktadır.

Meşhur Say Kanunu’na göre her arz kendi talebini yaratır ve ekonomide daima üretilen mal ve hizmetleri satın alacak kadar gelir vardır. Şirketler tüketicilerden aldıkları sinyaller doğrultusunda faktör piyasalarından temin ettikleri üretim faktörleriyle üretim yaparlar. Neticede, üretilen mallar mal ve hizmet piyasalarına satış için gider. Şirketlerin üretim faktörlerine yaptıkları ödemeler ise hanehalkının cebinde gelir olarak yer alır.

Hanehalkı, gelirlerinin bir kısmını mal ve hizmet piyasalarında tüketim olarak harcar, diğer kısmını devlete vergi olarak verir ve arta kalan parasınıda tasarruf olarak mali piyasalara yatırır.

Toplam arz toplam talebe daima eşit olmalı ki ekonomi problemsiz olarak yürüsün. Hanehalkı, mal ve hizmetler piyasasında gelirlerinin bir kısmını harcadığında tüketim harcamaları ( C ) kadar talep yaratılmış olur. Ancak, toplam talep hala devlete ve mali piyasalara giden kısımlar kadar eksiktir. Hanehalkının cebinden devlete giden paralar kamu harcamaları ( G ) olarak, tasarruf ( S ) şeklinde mali piyasalara giden kısımda yatırım harcamaları ( I ) olarak toplam talebe eklendiğinde gelirin dairesel akımı tamamlanır. Arz talebe eşittir. Şirketler ürettiklerini satmışlardır. Uretimlerini durdurmak ve işçi çıkarmak için bir sebeb yoktur.

O zaman ekonomide mali piyasaların fonksiyonu, tasarruf olarak toplanan fonların ( S ) en kıymetli yatırım projelerine ( I ) yönlendirilmesidir. Bunu yapamazlarsa ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin hepsi satılamaz ve ekonomi küçülür, yani fakirleşiriz.

İşte finansal kriz, mali piyasaların bu işlevini yerine getiremedikleri ortamın adıdır. Yani, mali piyasaların toplanan fonları en karlı yatırım projelerine yönlendiremedikleri durum.

Şimdi nasıl oluyorda mali piyasalar bu işlevlerini ya yapamıyorlar yada eksik yapıyorlar?

Dört türlü açıklaması var:

Faiz oranlarındaki yükselme, belirsizliklerdeki artış, Hisse senetleri piyasasında çok sert düşüş ve bankacılık sektöründeki problemler.

Faiz oranlarındaki yükselme. Riskli yatırım projelerine sahip olanlar en yüksek faizi ödemeye gönüllü olanlardır. Faiz oranları yükseldiğinde riski az olan projeler fon taleplerini azaltırlar. Mali sektörden fon talebinde bulunanlar ise en riskli projelere sahip olanlardır. Dolayısıyla, yanlış seçim problemindeki artış sebebiyle finansal kurumlar kredi vermede kılı kırk yararlar, projeler daha az fon bulur. Yatırımlardaki düşüş ekonomik faaliyeti azaltır.

Belirsizliklerdeki artış. Mali piyasalarda belirsizliğin dramatik bir şekilde artması, finansal kuruluşları riski az-yüksek karlı olan projeleri, riski yüksek-düşük karlı projelerden ayırmasını güçleştirir. Yanlış seçim probleminde artış meydana geldiğinden mali kuruluşların ödünç verme isteği kırılacaktır. Daha az yatırımın fon bulması ekonomik faaliyeti azaltır.

Hisse senetleri piyasasında çok sert düşüş. Hisse senetleri piyasasında meydana gelen düşme, şirketlerin net değerlerini azalttığından mali kuruluşlar daha az fon vereceklerdir çünkü şirketin kendisi bir teminat işlevi görür. Bu şekilde fon arzında daralma meydana geleceğinden daha az yatırım harcaması fonlanacaktır. Ekonomik faaliyet yine düşer.

Bankacılık sektöründeki problemler. Bankaların bilançolarındaki varlıklar fon arzında önemli rol oynar. Eğer bankaların bilançolarındaki dengeler bozulursa borç vermek için daha az fona sahip olacaklardır. Fonlardaki azalış, daha az yatırımın fon bulması demektir. Neticede ekonomik faaliyet yine azalır.

Eleştirilere cevaplar -2

2008-10-30T16:07:00.009+02:00

Prof.Dr. Ali SEYYAR hocamız ikinci makalesinde bizi eleştirerek, izmir iktisat kongresinin açılış nutkunda ‘muasır medeniyet’ geçmiyor, onun yerine ‘mertebe-i resanet’ geçiyor dedi.

Tutumumuzu açıklayalım şimdi.

Türk Dil Kurumu’nun (TDK) Türkçe sözlüğünde ‘Söz’, ‘bir düşünceyi eksiksiz olarak anlatan kelime dizisi’ olarak tarif edilir. Söz kelimesindeki ayırd edici özellik burada ‘bir düşünce’ nin ifade edilmesidir. ‘İfade etmek’ demek ise felsefi anlamda ‘dışa vurmak, anlatmak’ demektir.

Şimdi ‘muasır medeniyet seviyesi’, ‘çağdaş uygarlık düzeyi’, ‘mertebe-i resanet’ ve ‘the contemporary civilization’ sözleri farklı kelime dizilerinden oluşmuş olmasına rağmen ‘belli bir düşünceyi’ yani ‘aynı düşünceyi’ aktarırlar. O nedenle hangi kelime dizileriyle aktarılırsa aktarılsın önemli olan ‘o düşünce’ nin aktarilmasıdır. Bizim iddia ettiğimizde Atatürk’ün, muasır medeniyet seviyesine erişme düşüncesini ilk defa izmir iktisat kongresinde seslendirdiğidir. Esas önemli olan bu düşüncenin varlığıdır.

Daha sonra, Prof.Dr. Ali SEYYAR hocamız onuncu yıl nutkundan şu alıntıyı yapıyor:

“Yurdumuzu dünyanın en mamur ve en medenî memleketleri seviyesine çıkaracağız. Milletimizi en geniş refah, vasıta ve kaynaklarına sahip kılacağız. Millî kültürümüzü, “muasır medeniyet” seviyesinin üstüne çıkaracağız”.

Bu cümlelere dayanarak hocamız muasır medeniyeti kültürle tanımlıyor. Halbuki, biz bu cümlelerden hocamızın anladığı şekilde bir anlam çıkarmıyoruz. Üç cümleden oluşan bu paragrafdan biz, ‘milli kültürümüzü muasır medeniyeti temsil edenlerin kültürlerinden daha ileri bir noktaya taşıyacağımızı’ ve ‘zenginliğimizi muasır medeniyeti temsil edenlerin zenginliğine ulaştırıp sonra onu daha ileri bir noktaya’ taşıyacağımızı anlıyoruz. Aynı zamanda paragrafta kültür ve ekonomi birbirinden ayrılmış, ekonomik olarak zenginleşme kültürden önce bahsedilmiştir.

Kültür ara hedef, zenginleşme ana hedeftir. Zenginleşme olunca fertler kültür unsurlarına, harcayacakları paraları olduğundan, daha fazla talep göstereceklerdir. Ara hedef (kültür unsurları) ana hedefin (zenginleşme) gerçekleşmesine katkı sağladığı gibi, akabinde ana hedef ara hedefin daha da gelişip serpilmesine imkan sağlar.

Tekrar edelim: Medeniyet’in sözlük tarifi şudur: ‘bir ülkenin, bir toplumun, maddi ve manevi varlıklarının, fikir, sanat çalışmalarıyla ilgili niteliklerinin tümü, uygarlık’. Yani zenginleşme ve kültür bir arada. Aralarındaki ilişkilerin nasıl olacağını iktisat bilimi bize söylemektedir.

Cümlelerimizden alıntılar yaparak hangi cümlelerimizin nasıl anlaşılabileceğini bize gösterdiği için Prof.Dr. Ali SEYYAR hocamıza teşekkür ediyoruz. Kendi payımıza ait olan kısmı aldık.

Eleştirilere cevaplar... -1

2008-10-04T17:55:00.002+03:00

Çok kıymetli meslektaşımız ve hocamız Prof.Dr. Ali SEYYAR Büyüme Maceramız isimli kitabımıza bazı eleştiriler getirdi. İki makaleden oluşan eleştirileri önce Sakarya'da yayın yapan Adapazari gazetesinde sonra burada, İktisat Bülteninde, yer aldi.

Sayın hocamız ilk makalesinde 'medeniyet' kavramını ekonomi olarak tanımlamamıza karşı çıktı. Kendisinin taraftar olduğu tanımın ise 'kültür' olduğunu öğrendik. Kitabımızda 'medeniyet'in neden ekonomi olarak tanımlanması gerektiğini detaylı olarak anlattık ve dedik ki 'Muasır medeniyet, yeryüzünde erişilmiş en yüksek refah seviyesidir ve bu seviyeyi şahıslarında 17 ülke temsil etmektedir'.

Kültür mü, ekonomi mi? Tabii ki ekonomi! Bunu derken kültürü ihmal mi ediyoruz? Hayır, sadece onu yerli yerine koyuyoruz. Ara hedeflerin nihai hedef olan zenginleşme ekseninde hareket etmesi bir bütünlük arz eder zaten.

Önce, sistematik bilgiden yani iktisat biliminden bahsedelim. İktisadi büyüme veya hasıla artışının gerçekleşebilmesi için üretim faktörlerini, onların verimliliklerini artırmalı veya her ikisini birden yapmalısınız. Bir üretim fonksiyonunda, teknoloji, üretim eğrisini yukarı kaydırır böylece aynı faktörden daha fazla hasıla elde etmeniz mümkün olur.

Yani, bilim/teknoloji ara hedef, hasıla artışı/refah/ekonomi ana hedeftir.

Büyüme teorilerinden Solow büyüme modelinde de aynı ilişki mevcuttur. Solow artığı (Solow residual) modelde denge’den (steady-state equilibrium) daha ötelerdeki büyümenin/hasıla artışının/refahın baş sorumlusudur, bir başka deyişle verimlilik artışını sağlayan bilim/teknolojidir.

Modelde, bilim/teknoloji ara hedef, hasıla artışı/refah/ekonomi ana hedeftir.

Büyüme literatüründe önemli yer tutan Schumpeter’in yaratıcı yıkım teorisi’nde de (creative destruction) bilim/teknoloji sayesinde firma, piyasadaki tekel gücünü muhafaza etmeye veya onu ele geçirmeye çalışır.

Bu modelde de, bilim/teknoloji ara hedef, hasıla artışı/refah/ekonomi ana hedeftir.

İçsel büyüme modellerinde de (endogenous growth) bilim/teknoloji daha fazla hasıla için kullanılır ve teknoloji üretimi, hakim durumda bulunan Solow modelinin aksine, tamamen modelde içselleştirilmiştir.

Bilim/teknoloji haricindeki medeniyet unsurları denilebilecek diğer alanların hasıla artışına, bir başka deyişle büyümeye etkileri genel olarak kurumsal iktisat (institutional economics) branşı içerisinde ele alınır.

Kısaca, iktisat teorisi, hasıla artışını ana hedef, medeniyet’in diğer unsurlarını hasıla artışını sağlayan (veya engelleyen) etkenler/değişkenler olarak görür.

Bizim yaptığımız da budur. Medeniyet tarifimizin iktisat teorisi ile çok uyumlu olduğunu düşünüyoruz. Dolayısıyla, tarifimize karşı çıkabilmek için tek yol vardır: O’da ‘tarifin arkasında iktisat teorisi’nin olmadığını ispatlamak’.

Şimdi, sistematik bilgiyi bir an için bir kenara koyalım.

Gündelik ve sağduyu bilgisine bir bakalım.

OKS (veya SBS) sınavına hazırlanan çocukların ebeveynleri acaba neden çocuklarının çok iyi eğitim almasını temin etmeye çalışıyorlar? Oradaki ana ve ara hedefler nelerdir?

Üniversite sınavları için gece gündüz bilgilerini artırmaya çalışan gençler için ana ve ara hedefler nelerdir?

Üniversite mezunu olan geçler için durum nasıldır peki? Neden KPSS sınavlarından yüksek puan almaya çalışıyorlar?

Tiyatro sanatçıları neden yurt turnelerine çıkıyorlar? Ses sanatçılarının birbiri ardına albüm çıkarmalarındaki amaç nedir? Bir ressam neden sergi açar?

Bırakalım bunları. Kendinize bir sorun bakalım.

Sizin ‘muasır medeniyetiniz’ nedir? Ne yapmaya çalışıyorsunuz, nereye ulaşmaya hedefliyorsunuz hayatınızda?

Sizin bu soruya verdiğiniz cevap önemlidir çünkü toplumlar tek tek fertlerin toplamından oluşur.

Bu soruya verilen ortalama cevap o zaman en azından toplumun cevabıdır.

Biz iktisat teorisinin toplumu iyi okuduğunu düşünüyoruz.

Öyle olmasa, iktisat, bilim olabilir miydi?

Mertebe-i Resanet mi, the Contemporary Civilization mı?

Onu da bir sonraki yazıda ele alalım…

Adam Smith’in Kemikleri Mi Sızladı?

2008-09-28T16:54:00.002+03:00

Mustafa Malkoç Yaşar*

Uzun zamandır küresel piyasalarda yaşanan gelişmeler ile ilgili yeni bir yazı kaleme almak istiyordum. Fakat piyasalardaki yaşanan gelişmeler o kadar hızlı oluyor ki; bırakın analiz yapmayı, gündemi tamamıyla güncel bir şekilde takip etmek bile zor bir iş haline geliyor. Her ne kadar yazacağım bu yazı da tahminimce kısa bir zaman içinde güncelliğini kaybedecek olsa da, yazıda içinde bulunduğumuz durumun geniş bir özetini ve ileriye yönelik beklentileri bulabileceksiniz.

Yazıma devlet müdahalesi öncesinde de değindiğim FANNIE MAE ve FREDDIE MAC ile başlıyorum. Bilindiği üzere FANNIE MAE ve FREDDIE MAC adlı kurumlara eylül ayının ilk haftasında müdahale etmişti. Aslında müdahale terimini bu olay için biraz daha açacak olursak; bu müdahale bir plan bağlamında gerçekleşti. Planın mimari ABD hazine bakanı Henry Paulson’dur ve plana göre Office of Federal Housing Enterprise (Federal Konut Yatırımlarını Denetleme Dairesi) FANNIE MAE ve FREDDIE MAC için bir çeşit “vasi” olacak. ABD hazinesi, her iki şirketten de 100 milyar dolarlık hisse alacak. Ayrıca hazine FANNIE MAE ve FREDDIE MAC ve 12 federal ev kredisi bankasına kısa vadeli fonlama yapacak, bunun yanında açık pazardan mortgage bazlı borç alacak. ABD Kongresi Bütçe Dairesi müdahaleden iki hafta önce hazırladığı raporda bu müdahalenin maliyetinin 25 milyar dolar olacağını belirtmişti fakat resmi olmayan rakamlara göre yetkililer, bu müdahalenin vergi mükelleflerine getireceği maliyetinin en az 50 milyar doları bulacağını hesap ediyorlar.

Bu müdahale çerçevesinde FANNIE MAE CEO’su Daniel Mudd ve FREDDIE MAC CEO’su Richard Syron görevden alındı ve yerlerine sırasıyla Herbert Allison ve David Moffett atandı. Görevden alınan her iki CEO da dönüşüm sürecinde danışman olarak görev yapacaklar.

Bu gelişmeleri takiben tüm dünya borsalarındaki küçük de olsa yukarı doğru harekete atfen ; (müdahale den sonraki gün Nikkei Endeksi %3,4 Frankfurt DAX Endeksi %2,2 Paris CAC Endeksi %3,42 Londra FT 100 Endeksi %3,92 ve son olarak IMKB 100 endeksi de %3,58 lik bir artış göstermişti.) bazı basın kuruluşları “Adam Smith’in Kemikleri Sızladı” şeklinde haberler yayımladılar. Zira “laissez faire laissez passer”(bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler) tezini ortaya koyan Adam Smith’e göre devlet müdahalesine gerek kalmaksızın piyasalar kendi dengesini bulurdu ancak bu kalıbın dışına çıkılmıştı ve başarılı da olunmuştu. (En azından o an için göstergeler o yönde idi. Örneğin bu haberler çıktığında 08.09.2008 günü IMKB 100 Endeksi 40517 puandan kapanmıştı.) Fakat bu ılımlı hava uzun sürmedi bir sonraki gün TUİK in açıkladığı büyüme rakamlarına göre Türkiye 2008 yılının 2. çeyreğinde neredeyse yerinde saymış, 2002 yılının ilk çeyreğinden bu yana en düşük büyüme oranı olarak, yalnızca %1,9 büyüme kaydedebilmiş idi. O gün IMKB 39294 puandan kapandı.

Aynı haftanın pazartesi gününe %3,58 lik bir büyüme 40517 puandan başlayan IMKB 100 endeksi, aynı haftanın son günü %4,85lik şok bir düşüş ile haftayı 37388 puandan kapadı. Bu şok düşüşün ardındaki sebeplerden biri olarak da Amerikan yatırım bankası Lehman Brothers’ın batacağı ile ilgili dedikodular görüldü ki; bu durum da yakın bir zaman önce gerçekleşmiştir.

16 Eylül 2008 tarihinde ABD’li dev yatırım bankası Lehman Brothers, iflas başvurusunda bulunacağını açıkladı. Hâlbuki ayın 12sinden beri ABD hazinesi bu bankaya alıcı bulmaya çalışıyordu. Ancak görüşmelerden beklenen sonucun çıkmamasına karşın sürpriz bir anlaşma çıktı. Krizin Lehman'la sınırlı kalmayacağı ihtimalinin artması üzerine diğer büyük yatırım bankaları da ticari bankalarla birleşme arayışlarını hızlandırmıştı ve görüşmeler sonucunda Bank of America, Merrill Lynch arasında 50 milyar dolarlık bir satış anlaşmasına varıldı. Bank Of America, Merrill Lynch'e hisse başına 29 dolar vererek 50 milyar dolara satın almayı kabul ederken, Merril Lynch'in Ocak 2007'de 90 dolardan işlem gören hisseleri mayıs ayında 50 dolardan işlem görmeye başlamıştı. Diğer birçok uluslararası bankacılık kuruluşları gibi ABD'de konut piyasasında başlayan ve küresel çapta kredi krizine dönüşen krizde milyarlarca dolar zarar eden Merrill Lynch, dört çeyrek peş peşe kredi krizi nedeniyle zarar açıklamıştı.

Lehman Brothers’ın iflasın detayları ise şu şekildedir. Bankanın nakit krizini aşması için İngiliz Barclays bankasının veya Bank of America'nın şirketi alması düşünülüyordu. Ancak hafta sonunda yapılan yoğun görüşmelerin ardından her iki banka da tekliflerini geri çekti. Amerikan Merkez Bankası Lehman'ın bazı varlıklarını bono karşılığı kabul edeceğini ama bankayı Freddie Mac ve Fannie Mae'deki gibi kurtarmayacağını açıkladı. Peki, neden FED Freddie Mac ve Fannie Mae'deki gibi bir müdahale de bulunmadı? Sizce Adam Smith’in kemiklerini daha fazla sızlatmamak için mi?

Sanırım bu sorunun cevabını sanırım ABD Merkez Bankasının eski başkanı Alan Greenspan’ın sözlerinde bulabiliriz. ABD Merkez Bankasının eski başkanı Alan Greenspan, Lehman Brothers bir anlaşmaya varmayı başaramazsa Amerikan hükümetinin, bankanın iflasına göz yummak ya da bankayı kamu fonlarıyla desteklemek arasında "çok güç kararlarla" karşı karşıya kalacağını söylemişti. Greenspan bununla birlikte, hükümetin zor durumda kalan her bankayı kurtarmasının sürdürülebilir olmayacağına dikkat çekti; "Mali değişimlerin olağan seyrinde her zaman kazananlar ve kaybedenler olur." dedi.
Alan Greenspan’ın sözleri ışığında sizlere tekrar soruyorum sizce Adam Smith’in kemikleri mi sızladı? Şahsi kanaatimce bu sorunun cevabı kuşku götürmez bir şekilde bellidir: Hayır!
Bence Alan Greenspan’ın sözlerinden “bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” in yanı sıra “bırakınız batsınlar” vecizesi dahi çıkarılabilir.

Yazının giriş paragrafında da belirttiğim gibi gelecek hakkında analiz yapmayı bir kenara bırakın, çok hızlı değişen finansal yelpazeyi yakalamak bile zor oluyor. Yazıyı hazırladığım dakikalarda ABD hükümetinin, ülkenin en büyük mevduat bankası Washington Mutual’a el koyduğunu öğrendim. Henüz çok sıcak bir gelişme olmasına rağmen edinebilğim bilgileri yazıya ekliyorum.

Washington Mutual’ın diğer batan bankalardan farkı ülkenin en büyük mevduat bankası olması. İflas eden diğer bankalar genellikle mortgage (emlak kredi) ve daha çok büyük şirketlerin müşterisi olduğu yatırım bankaları idi. ABD’nin Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu olarak kabul edilen “Federal Deposit Insurance Corp” Başkanı Sheila Bair, kurtarma operasyonunun banka hakkındaki spekülasyonlar ve müşterilerin sakinleşmesi için perşembe gece yapıldığını söyledi. ABD’nin en büyük tasarruf ve kredi bankası Washington Mutual’ın varlıkları ise JP Morgan tarafından 1,9 milyar dolara satın alındı. JP Morgan Chase, bu satın almanın ardından 23 eyalette 5 bin 410 şubeye sahip olacağını açıkladı. JP Morgan Chase, böylece 2,04 trilyon dolar varlıkla Citigroup’un ardından ülkenin ikinci büyük bankası oldu.
Washington Mutual’ın iflasının yankılarından şu ana kadar en öne çıkanı likidite talebinin artması oldu. Aynı gün içinde ABD’de ki umut bağlanan ve Başkan George W. Bush, Demokrat ve Cumhuriyetçi başkan adayları Barack Obama ve John McCain ile Kongre liderlerinin katıldığı ekonomi zirvesinde, 700 milyar dolarlık finans sektörünü kurtarma planı üzerinde bir anlaşmaya varılamaması üzerine tüm dünyada merkez bankaları acil nakit ihtiyacını karşılamak üzere piyasalara hem kendi para birimlerinden hem de dolar olarak nakit vermeye başladılar.
İsviçre Merkez Bankası’nın bir haftalığına 9 milyar dolar kredi açmasının ardından Avrupa Merkez Bankası da yine bir hafta için 35 milyar dolar vereceğini açıkladı. İngiltere Merkez Bankası ise 30 milyar dolar kredi verecek. Güney Kore merkez bankası, piyasaların elindeki likiditeyi çekmemek için alındığı belirtilen bir kararla, Pazartesi günü yapacağı haftalık bono ihalesini iptal etti. Güney Kore maliye bakanlığı da dolar fonu darlığını rahatlatmak için Ekim ortasına kadar yerel piyasalara 10 milyar dolar vereceğini açıkladı. Avustralya ve Japonya’nın da merkez bankaları nezdinde yerel bankacılık sistemlerini sürekli nakitle besleyecekleri öngörülüyor.

Sonuç olarak gelecekte finansal piyasaların nasıl bir seyir izleyeceğini tahmin etmek zor. Şahsi kanaatim ABD’de banka iflasların devam edeceği yönünde. Ayrıca kabul edilse bile piyasaları kurtarmak amacıyla enjekte edilmesi planlanan 700 milyar doların sistemi tümüyle kurtarmaya yetmeyeceği kanısındayım. Zira Adam Smith’in kemiklerini sızlatabilecek bir hareket daha sonuçsuz kalabilir.
Bazı yatırımcıların önerdiği “zaman tam anlamıyla Türkiye’nin de içinde bulunduğu Emerging Markets (Gelişmekte Olan Piyasalar)’dan kâğıt alma zamanıdır” fikrine de katılmıyorum. Her ne kadar uzun vadeli yatırım düşünen kişiler için karlı sonuçlar doğurabilecek olsa da; kısa vadede karlı bir iş olmayacağını düşündüğümden bu likidite sıkıntısında Emerging Markets’dan kâğıt almanın mantıklı olmayacağı kanısındayım. Tahminimce orta vadede altın en karlı yatırım aracı olacaktır ayrıca kısa vadede de geçtiğimiz hafta (15-19 Haftasında) olduğu gibi günde %11 gibi sürpriz çıkışlar yapabilir.

------
*Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, İ.İ.B.F İktisat Bölümü Öğrencisi

İMKB’de İşlem Gören Bankaların Rasyo Analizi: 2001–2006 Dönemi ve 2001 Krizinin Bankacılık Sektörüne Etkileri - Genel Değerlendirme

2008-09-10T12:01:00.004+03:00

Esra YILMAZ*

Çalışmanın bu konuyla ilgili ilgisiz herkes için konuyla ilgili bilgi sahibi olunması açısından faydalı olacağını umarım. Sonuç olarak; dünya ülkelerinin birçoğunda krizler yaşanmakta ve nerede olursak olalım, globalleşme nedeniyle artık tüm etkilere açık bir konumda yaşamak zorundayız. Çevremizde gelişen ve yaşamımızı derinden etkileyen olaylara kayıtsız kalmamamız, gereğinde korunabilmemiz açısından bilgi sahibi olmamız iyi bir çözüm yolu olacaktır.

Türkiye içinde bulunduğu sistemin doğal getirisi olarak algılanmaya başlayan krizleri artık daha sık aralıklarla yaşamaktadır. Türkiye tarihinin son 55 yılındaki en büyük küçülme hızı 2001 Finansal krizinde yaşanmıştır. Yaşanan her krizde yoksullukta artış, sosyal sınıflar arasında gelir eşitsizliğinde derinleşme biraz daha artacak, bu olumsuzluklar zengin-yoksul arasında var olan mesafeyi daha açacaktır.

2001 Finansal krizinin gelişim süreci; zaman boyutunda kriz aşamasına adım adım gidişin önlenemeyişinin nedenleri bu çalışmada sorgulanmaktadır. Krize yol açan faktörlerin tespiti ve nerede yanlış yapıldığının görülmesi, gelecek için yol gösterici nitelik taşıması yönünden önem arz etmektedir.

Türkiye ‘de yaşanılan krizlerin tarihsel alt yapısı, diğer ülkelerde 1929 Dünya Buhranı’ndan itibaren gerçekleşen olayların izdüşümünde nasıl bir süreç yaşandığı irdelenmiştir. Böylelikle yaşanılan krizlerin anatomisi çıkarılarak, yakın geçmişimizdeki 2001 Finansal Krizi’nin daha iyi analiz edilebilmesi amacı güdülmüştür. Böylelikle yaşanılan krizlerin içsel ve dışsal faktörlere duyarlılığı da göz önüne alınmıştır.

Kriz öncesi dönemlerde alınması gereken önlemlerin, kriz sonrası dönemlerde faturasının daha ağır maliyetlerle ödendiği görülmüştür. Kriz sonrası dönemlerde ülkeler birçok yükümlülük altına girmek zorunda kalmıştır. 2001 Finansal krizi sonrası birçok sektörde olduğu gibi bankacılık sektöründe de yapısal değişiklikler zorunlu hale gelmiştir. Bu yapısal değişiklikler nelerdir ve nasıl gerçekleştirilmektedir bunlar da bu çalışmada ele alınan konular arasında yer alınmıştır.

Kriz sonrası dönemde hem krizin yarattığı olumsuz etkilerin giderilmesi hem de uluslar arası piyasalarda yaşanan gelişmelere paralel olarak yaşanan gelişmelere uyumun sağlanması için bankacılık sektörünün yeniden yapılandırılması, mali bünye sorunlarının çözülmesi kaçınılmaz hale gelmiştir. Ekonomik krizler içsel faktörlerin dış faktörlerden gelen sinyaller doğrultusunda hareket edilmesiyle aşılabilecektir.

Bu amaçla Bankalar Kanunu’nda radikal değişiklikler yapılmış, bankaların faaliyetlerinin düzenlenmesine ve denetimine yeni bir yaklaşım getirilmiştir. Yeniden yapılanma ve uluslar arası piyasalarla bütünleşme çabalarına paralel olarak, Türk bankaları da gerek kurumsal yapılarında, gerekse sundukları hizmet ve ürün kalitesinde değişiklik yapmışlardır. Bankacılık sektörü Türkiye ekonomisinde uluslar arası rekabete açık ve düzenlemeler itibariyle AB’ye uyuma hazır sektörlerin başında gelmektedir.

Analiz teknik ve yöntemlerine yer verilerek; yapılacak analizin nasıl olması gerektiği ve sonuçlardan çıkarılması mümkün yorumlara dair ön bilgi sağlanmaya çalışılmıştır. Çalışmada Rasyo (oran) analiz tekniği kullanılmıştır. Rasyo analiz; bilanço ve gelir tablosunda yer alan kalemlerin birbirine oranlanması ile yapılmaktadır. Bu şekilde birçok oran hesaplanabilmektedir. Fakat amaç; çok sayıda oran hesaplamak değil, analizin cevaplandırmak istediği sorulara cevap verebilecek nitelikte oranların seçilerek hesaplanmasıdır.

Çalışmada kullanılan analiz tekniğinin bankalara uyarlanması mümkündür. Fakat; karşılaşılan güçlük; bankacılık sektörü için genel kabul görmüş standartların var olmayışı, bulunamayışıdır. Bu sorun yıllar itibariyle karşılaştırma yapılarak giderilmeye çalışılmıştır.

İMKB’de işlem gören bankaların rasyo analizi yapılarak; 2001 Finansal krizi sonrası dönemin tahlili yapılmaya çalışılmıştır. Bankacılık sektörümüzün bir kesiti alınarak yapılan bu tahlille; 2001 Finansal krizinin etkilerinin sürüp sürmediği ve geleceğe bankacılık sektörü açısından güvenle bakılıp bakılamayacağı öngörülmeye çalışılmıştır.

2001 Finansal krizi yapılaması gereken değişikliklerin artık zamanının geldiğini göstermekteydi. Kriz bir karar verme zamanı olmuştur. Bankacılık sektörü krizden sonra yaptığı yapısal değişikliklerle umut verir bir aşamaya gelmiştir.

------------

* ZKÜ İİBF Maliye Bölümü öğrencisi (2008 yılı mezunu).

Kriz Eşiğindeki Global Piyasaların Son Durumu

2008-09-04T10:51:00.001+03:00

Mustafa Malkoç YAŞAR*

Global piyasalarda sular bir türlü durulmuyor. Amerika Birleşik Devletleri yeni banka iflasları ile çalkalanıyor. Dünyanın en büyük ekonomisinde yeni ve beklide biraz daha büyük bir dalga yaşanıyor. ABD merkez bankası hazinesi ve beyaz saray devrede. ABD de 6 trilyon dolarlık mortgage kredisiyle sektörün yarısını elinde bulunduran FANNIE MAE ve FREDDIE MAC için ABD hazinesi ve merkez bankası kredi muslukları açtı. FED ve hazine iki kurumada hem nakit akışı sağlayacağını hem de gerekirse şirketlerin hisselerini satın alacağını açıkladı. Ancak Amerikan hükümetinin zordaki mortgage kuruluşlarını kurtarma planı uluslararası piyasaları rahatlatmaya yetmedi. ABD başkanı George W. Bush’un piyasaları ve halkı yatıştırmak için yaptığı konumsalar yetersiz kaldı. ABD merkez bankası (FED) başkanı Ben Bernanke’nin “Finans piyasaları stres altında büyüme ancak 2 yılda toparlanır. “ açıklaması ise tedirginliği arttırdı. ABD de 50 hatta 150 bankanın zor durumda olabileceği konuşuluyor. ABD de el konulan banka INDYMAC kapılarını ilk kez açtı. Şubelerinin önünde uzun kuyruklar oluştu. Amerika da bir anlamda Türkiye de ki TMSF gibi çalışan FDIC “Bankaların ödeyemediği mevduatlar için 53 milyar dolar ayırdık.” açıklaması yapmak zorunda kaldı. Dalga Amerika’yla da sınırlı kalmıyor. ABD de mortgage kredisi sağlayan FANNIE MAE ve FREDDIE MAC şirketlerinin içine düştüğü zorluklar nedeniyle Çin’in elinde bulunan 1,8 trilyon dolarlık döviz stokunun olumsuz etkilenebileceği belirtiliyor. İki mortgage şirketinin iflasın eşiğine gelmesi dünyada birçok büyük şirketi de zora sokacak gibi görünüyor. Amerika da mali sektör de yaşanan kriz reel sektöre de yansıyor. Örneğin 207 milyar dolarlık cirosu ile dünyanın en büyük otomotiv üreticisi General Motors dar boğazdan kurtulmak için yeni bir paket açıkladı. General Motors işçi çıkartacak ve 4 milyar dolarlık varlık satacak.Büyümeye dönük kaygılar ile hareket eden ABD bir de enflasyonla mücadele etmek zorunda. ABD de enflasyon haziran ayında son 26 yılın en yüksek seviyesine çıktı.

--------

*Zonguldak Karaelmas Üniversitesi ,İ.İ.B.F. İktisat Bölümü Öğrencisi

Muasır Medeniyet Mi Yoksa Mertebe-i Resanet Mi?*

2008-07-28T11:49:00.002+03:00

Prof.Dr. Ali SEYYAR**

22.07.2008 tarihli “Muasır Medeniyet Mi Dediniz?” yazımda bazı akademisyenlerimizin muasır medeniyetten (çağdaş uygarlıktan) maddî zenginlik anladığını ve öğrencilerden de bu yönde cevap gelmesini beklediklerini ifade etmiştim. Meslektaşlarımız, kaleme aldıkları kitabın 10. sayfasında buna delil olarak da şöyle bir açıklama getirmektedirler: “Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 17 Şubat 1923 İzmir İktisat Kongresinde yapmış olduğu konuşmada ilk defa geçen bu ifade, daha sonra siyasetçi ve üst düzey bürokratlar tarafından sürekli olarak…telaffuz edilmektedir. Atatürk’ün aşağıdaki ifadeleri çağdaş medeniyet seviyesini tanımlamaktadır”. Bu cümlelerden ne anlıyoruz? “Muasır Medeniyet” kavramı ilk kez İzmir İktisat Kongresinde dile getirilmiş. Öyle mi? O halde ilgili metini kitapta yazıldığı gibi birlikte okuyalım:

“Efendiler! Tarihimizi dolduran zaferler ve başarısızlıkların tümü, ekonomik durumumuzla yakinen ilgilidir. Yeni Türkiye’mizi, layık olduğu “Uygarlık Seviyesi”ne eriştirmek için, her ne olursa olsun ekonomimizi birinci planda tutarak, en çok bu konuya önem vermek zorundayız”.

Peki Mustafa Kemal Paşa, 1923 yılında bu şekilde bir dil mi kullanmış yoksa okuduklarımız bugünün diline çevrilmiş hali midir? Elbette yapılan konuşma farklı idi. Buyurun asıl metni yine birlikte okuyalım:

“Efendiler; Tarihimizi dolduran zaferler, yahut izmihlallerin kaffesi ahval-i iktisadiyemizle münasebettar ve alakadardır. Yeni Türkiye'mizi layık olduğu “mertebe-i resanete” isâl edebilmek için, behemehal iktisadıyatımıza birinci derecede ve en çok ehemmiyet vermek mecburiyetindeyiz”.

Peki “Muasır Medeniyet” nerede geçiyor? Ben İzmir İktisat Kongresinde yapılan bütün konuşmayı baştan sonuna kadar orijinal haliyle okudum ama “Muasır Medeniyet” kavramına rastlayamadım. Bunun yerine hangi kavram kullanılmış? Gördüğünüz gibi “Mertebe-i Resanet” denilmiş. Yani “muhkem bir mertebeye” veya “sağlam bir seviyeye” gelebilmek için, Mustafa Kemal Paşa iktisat bilimine önem vermemiz gerektiğini söylüyor. Doğrudur ileri bir noktaya ulaşabilmek için, ekonomi ile yakından ilgilenmemiz gerekir. Dolayısıyla ekonomi, sağlam ve sürdürebilir kalkınmanın (mertebe-i resanet) önemli bir vasıtasıdır. Ama (gerçi metinde geçmiyor) ne “Muasır Medeniyet” ne de “mertebe-i resanet” kendi başına ekonomidir veya iktisadî gelişmedir. Muasır Medeniyet, daha doğrusu mertebe-i resanet, iktisadiyatın da üzerinde ve daha kapsamlı, kalıcı ve ideal bir hedeftir.

Muasır Medeniyet Nerede Kullanıldı?
Peki, İzmir İktisat Kongresinde “Muasır Medeniyet” kavramı kullanılmadığına göre Mustafa Kemal Paşa tarafından bu kavram nerede kullanılmıştır? Benim tespit ettiklerime göre bu kavram, sadece ekonomi (refah) bağlamında değil millî kültür ekseninde de “Onuncu Yıl Nutku”nda kullanılmıştır. Buyurun yine beraber okuyalım:

Hangi özelliğimizi veya zenginliğimizi çağın medeniyet seviyesinin üstüne çıkaracağız? Ekonomimizi mi yoksa millî kültürümüzü mü? Medeniyet dediğimizde akla ilk başta ekonomi mi gelir yoksa kültür? Tabii ki kültür. Refah artışı ile birlikte kendi kültürümüzü dünya medeniyetlerinin seviyesinin üstüne çıkartabilirsek millî hedefimize ulaşmış oluruz. Tarihî süreç içinde ortaya çıkan ve bir millete niteliklerini veren ve başka milletlerden farklılık gösteren maddî ve manevî değerlerin bütünü olan millî kültürümüzü zenginleştirebilirsek bize ait medeniyetimizi de yüceltmiş oluruz. Haddizatında millî kültür, bir milletin vicdanında yaşayan 'kıymet hükümlerinin toplamıdır". Ziya Gökalp’e göre, sadece iktisat değil din, ahlâk, hukuk, lisan, sanat, örf, fikir ve edebiyatla ilgili birikimler, o milletin kültürünü oluşturur. O halde millî kültürümüzü oluşturan bütün bu unsurların ileri bir boyuta ulaştırılması gerekmektedir. Aksi takdirde çağımızın medenî ülkelerinin gerisinde kalmaya mahkûmuz. Sağlıklı şehir(li)leşme ve çevre dostu sanayileşme ile sosyal refah, toplumda güzel ahlâk ve karşılıklı sevgi ve saygının hâkim olması, insan haklarının ve özgürlüklerinin yanında yüksek bilgi ile donanmış sivil toplumun varlığı gibi hedeflerimizi gerçekleştirebilirsek insanî (medenî) gelişmişlik seviyemiz de birçok ülkenin daha da ilerisinde olacaktır. Kısacası medeniyetlerin gelişmesinde zahirî yönleriyle, her ne kadar iktisadî kalkınma önemli bir rol oynuyorsa da, hakikî tezahüründe millî kültürün diğer unsurlarının ağırlığı vardır. Merkezinde ise, medeniyetin kalbi olan hür, bilgili, (sosyal) sorumlu ve ahlâklı insan vardır.

----------------

*24 Temmuz 2008 tarihinde Adapazarı gazetesinde yayınlanmıştır.

**Sakarya Üniversitesi öğretim üyesi.

Muasır Medeniyet Mi Dediniz?*

2008-07-22T10:50:00.002+03:00

Prof.Dr. Ali SEYYAR**

Değerli meslektaşlarım Hakan Sarıbaş ile Fuat Sekmen ortak bir çalışma yapıp bir kitap hazırlamışlar. Değişim Yayınlarından çıkan kitabın ismi epey uzun. “BÜYÜME MACERAMIZ: YETİŞEBİLİYOR MUYUZ? - TÜRKİYE’NİN MUASIR MEDENİYETE ULAŞMA ÇABASI”. Tahmin edebileceğiniz gibi çalışma, çağdaş medeniyet seviyesi üzerinde odaklanmış ve üniversite öğrencilerine bu istikamette tek sorulu bir anket sunulmuş. Beş farklı cevap verilmiş. Buna göre çağdaş medeniyet seviyesini eğitim/bilim/teknoloji olarak görenlerin oranı yaklaşık % 20, ekonomik gelişmişlik olarak görenlerin oranı ise % 15, demokrasi ve özgürlük olarak algılayanların oranı % 9 ve kültürel anlamda Batılılaşma olarak anlayanların oranı ise sadece % 8’dir. Peki geri kalan kesim, ki bu da ankete katıların hemen hemen yarısı, sizce ne cevap vermiş? Çok şaşıracaksınız ama bu kesim, değişik kelimelerle soruyu tekrar etmiş ve bilinmeyen bir yer olduğunu belirtmiş. Yani cevap verememişler veya cevap vermekten ziyade kafadan bir şeyler uydurmuşlar. Neler mi uydurmuşlar? Birlikte okuyalım o halde:

- Gözle görülmeyen, elle tutulmayan ama varlığına deli gibi inandığımız ve ulaşmaya çalıştığımız garip bir yer.
- İnsanlığın yıllardır ulaşmaya çalıştığı ve birçok devletin ulaştığı sandığı bir görüş.
- Türkiye’nin kesinlikle ulaşamayacağı bir seviyedir.
- En üst seviye, toplumun tavan yapmasıdır.
- Ülkenin geliştiğinin göstergesidir. Ulaşılması zor olan bir yer.
- Herkesin imrendiği ve elle gösterilip ‘iste budur’ dediği seviyedir.

‘Şimdi kafamız iyice karıştı, acaba hangisi doğrudur?’ demeden hemen doğru cevabı isterseniz verelim. Efendim şahsen muasır medeniyetin geniş kapsamlı ve çok boyutlu bir kavram olduğunu düşünerek, verilen cevapların her birisinde bir gerçeklik payının olduğunu düşünenlerdenim. Ancak daha önceden detaylı bir araştırma yaptıklarına ve bu kavramın köklerine indiklerine inandığım meslektaşlarımın verdiği bilgilere göre o ilk dört şıktan ancak birisi doğrumuş.

Muasır Medeniyet Nedir?
Muasır medeniyet, ekonomik kalkınma veya gelişme yani refah artışı mı yoksa Batılılaşma mı? Yoksa eğitim, bilim ve teknolojide ilerlemeler mi? Yoksa katılımcı demokrasi mi? Yok şıklarda katılımcılık yoktu sayi sadece demokrasi ve özgürlükler vardı? Hangisi şimdi doğru? Yoksa muasır medeniyet, bu verilen şıkların dışında daha farklı anlamlar taşıyan multi boyutlu bir kavram mıdır? Yok bu da pek mümkün değil çünkü şıklarda sadece dört açılım var. Müsaadelerinizle kitaba bir göz atayım ve sizlere doğrusunu söyleyeyim. Efendim verilen dört şıktan üçü, ana hedefi taşıyan ara hedeflermiş. Anladım demek ki bir tanesi ana hedef diğerleri ara hedef veya ana hedefin oluşumuna katkı sağlayan faktörler. Şimdi yeniden düşünelim. Acaba Batılılaşma hangi diğer unsura katkı sağlar. Mesela Batılılaşma (yani bundan herhalde Batılılar gibi olmak yani onlar gibi yaşamak anlaşılıyor) hangi hedefin gerçekleşmesine yardımcı olur? Vallahi çok zor bir soru bu. Batılılaşmak ile eğitim seviyemiz artabilir mi? Yoksa Japonlaşmak ile mi eğitim ve teknolojik seviyemiz artırılabilir? Pardon, yani özür dilerim konu Batılılaşmak idi bir de Japonya’yı şimdi karıştırmayalım. Batılılaşmak ile demokrasi ve özgürlükler artırılabilir mi? Artırılabilir de arıtılamayabilir de. Bu Batılılaşmaktan ne anladığımıza bağlıdır? Kültürel anlamda Batılılaşmak ile birden demokrasi artmaz. Bilindiği gibi demokratik gelişme eğitim, zihniyet ve toplumsal bakış ile yakından ilgilidir. Peki ekonomik gelişme, diğer hedeflerin gerçekleşmesine yardımcı olabilir mi? Mesela refah seviyemizi artırırsak yani zenginleşirsek demokrasi gelişebilir mi? Vallah ne desem şimdi bilmiyorum. Hem gelişebilir hem de gelişemez. Bizde GSMH (Milli Gelir) aslında son yıllarda arttı ama darbe yapmak isteyen, fazla demokrasiden rahatsız olan ve parti kapatmak isteyen zümreler var. Yani ekonomik gelişme ile birlikte demokrasi mutlak anlamda gelişmiyor. Peki eğitim artar mı? Bak orada içimden artar demek geliyor. Çünkü parası olan herhalde çocuğunu okutur. Kız çocuklarının ille de okumasına belki gerek duyulmayabilir ama erkekler arasında en azından okuma yazma oranı artabilir. O halde sorunun cevabını buldum. Maddî yani iktisadî kalkınma bir ara hedef, ana hedef ise eğitimli ve kültürlü bir toplum oluşturmaktır. Oh be rahatladım. Şimdi bir de kitaba bakalım acaba doğru mu düşünmüşüm. “Verilen cevapların sadece % 15’i doğru cevaptır”. (Bak hele şuna, öğrencilerimizin % 85’i muasır medeniyeti bilememiş, yazıklar olsun size ve sizi yetiştirenlere, biraz ağır oldu bu çıkışım ama hak ettiler, neyse okumaya devam edelim). Üniversite öğrencileri arsında Muasır Medeniyet Seviyesi’nin iyi anlaşılamaması daha düşük eğitim seviyesine sahip halk katmalarında hiç anlaşılamayacağı beklentisine yol açmaktadır. (Ne diyeyim, belki de haklısınız, iyisin ki ben öğrencilerimizin eğitim seviyesinin üstündeyim). Üzerinde çokça konuşulan bu kavramın aslında herkes tarafından açıkça anlaşılması gerekirdi” (Vallahi bu görüşe tam katılamayacağım çünkü ben de epey zorlandım yani). İyi de doğrusu nedir şimdi? Ha işte buldum, diğer sayfada bununla ilgili bir açıklama var. “Verilen cevaplar içerisinde ekonomi haricindeki cevaplar amaç ile aracı karıştırmaktadır. Eğitim, demokrasi ve Batılılaşma ara hedefler yani taşıyıcı hedeflerdir. Ana hedef, ülkenin zenginleşmesidir”. “Mahcubiyetimi” (şaşkınlığımı mı deseydim acaba?) ilan ediyorum ve şimdilik susma hakkımı kullanıyorum. Ama bu konu üzerinde gelecek yazılarımda biraz daha duracağım elbette…

------------

* 22 Temmuz 2008 tarihinde Adapazarı Gazetesinde yayınlanmıştır.

**Sakarya Üniversitesi öğretim üyesi

Gıda Krizi’ne Karşı Tarımsal Destekler

2008-06-23T11:59:00.002+03:00

Yrd.Doç.Dr. Mustafa CANBAZ

Giriş
Bölge insanının hem göçünü önlemek hem de ülkeye katma değer sağlanması açısından önemli bir teşvik ve destek uygulamasının her yıl açılan etaplarından biri daha başlatılmıştır. Bu amaçla, ‘Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı Çerçevesinde Tarıma Dayalı Yatırımların Desteklenmesi’ hakkında 2008/19 nolu Tebliğ ile 29 Nisan 2008 tarihli Resmi Gazete’de açıklama yapılmıştır. IV. Etap olarak başlayan ‘Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı’ kapsamında daha sonra, 2 Mayıs 2008 günü yayımlanan 2008/20 nolu Tebliğ ile de, ‘Makine ve Ekipman Alımlarının Desteklenmesi’ konusu düzenlenmiştir.
Bölgemiz, özellikle Çaycuma-Gökçebey ve Devrek açısından önem arzeden tarımsal faaliyetlerin geliştirilmesi, sanayi ile entegre edilmesi ve nihayet bölgeden hem göçün önlenmesi hem de yaklaşmakta olan global gıda krizine karşı, bu Tebliğler ile sağlanmakta olan desteklerin hayati bir değer taşıdığı açıktır. Bu makalede, 19 nolu Tebliğ’de çerçevesi çizilen tarıma dayalı yatırımlara sağlanan destekler ile gerekli diğer açıklamalar ele alınacaktır.

Amaç
Tebliğ’de amaç; doğal kaynakların korunmasını dikkate alarak, kırsal alanda gelir düzeyinin yükseltilmesi, tarımsal üretim ve tarımsal sanayi entegrasyonunun sağlanması, tarımsal pazarlama altyapısının geliştirilmesi, gıda güvenliğinin güçlendirilmesi, kırsal alanda alternatif gelir kaynaklarının oluşturulması, basınçlı sulama sistemlerinin geliştirilmesi, yürütülmekte olan kırsal kalkınma çalışmalarının etkinliklerinin artırılması ve kırsal toplumda belirli bir kapasitenin oluşturulmasına ilişkin usul ve esasları belirlemek olarak belirtilmiştir. Bu kapsamda, kırsal alanda ekonomik ve sosyal gelişmeyi sağlamak için, gerçek ve tüzel kişilerin ekonomik faaliyete yönelik yatırımları ile basınçlı sulama sistemlerinin geliştirilmesi amacıyla yapılması gerekenlere ilişkin hususlardır.
Aşağıda, program kapsamında tarımsal faaliyetlere dönük destekler ile bunlarla ilgili diğer konular açıklanmıştır.

Program kapsamında tarıma dayalı yatırım destekleri iki türdür. Bunlar;
a) Ekonomik yatırımlar,
b) Basınçlı Sulama Sistemi yatırımlarıdır.

Bunlarla ilgili açıklamalar aşağıdadır.

A-Ekonomik Yatırımlar

Ekonomik yatırımlar kapsamı
a) Tarımsal ürünlerin işlenmesi, depolanması ve paketlenmesine yönelik yeni yatırım tesislerinin yapımı,
b) Tarımsal ürünlerin işlenmesi, depolanması ve paketlenmesine yönelik mevcut faal olan veya olmayan tesislerin kapasite artırımı ve teknoloji yenilenmesine yönelik yatırımlar,
c) Tarımsal ürünlerin işlenmesi, depolanması ve paketlenmesine yönelik kısmen yapılmış yatırımların tamamlanmasına yönelik yatırımlar,
ç) Alternatif enerji kaynakları kullanan seraların yapımına yönelik yatırımlardır.

Ekonomik yatırımlarla ilgili diğer hususlar şöyledir
* Bu kapsamda tarımsal ürünlerin üretimine yönelik bir hibe desteği verilmez.
* Tarımsal ürünlerin işlenmesi kapsamında, başka bir yatırım tesisinde ilk işlemesi yapılan mamul ürünün ikincil işlenmesine ve paketlenmesine yönelik yatırım teklifleri hibe desteği kapsamında değerlendirilmez. Sert kabuklu (fındık, ceviz, kestane, badem, antepfıstığı gibi) meyveler bu madde kapsamında değildir.
* Yatırımcılar ekonomik yatırım konularında ülke genelinde sadece bir tek proje başvurusunda bulunabilir.
* Ekonomik yatırım kapsamında kısmen yapılmış tesislerin tamamlanmasına yönelik başvuruların hibe desteği kapsamında değerlendirilebilmesi için, mutlaka başvuruya söz konusu olan yatırımın orijinal amacıyla aynı ve yasal izinlerinin alınmış olması gerekir.
* Tebliğ kapsamında bulunan konularla ilgili tarımsal faaliyetlere yönelik yapılmış veya yapılacak tesislerde kullanılmak üzere, alternatif enerji kaynaklarından jeotermal, biyogaz, güneş ve rüzgar enerjisi üretim tesisleri hibe desteği kapsamında değerlendirilir.

Ekonomik yatırımlar destekleme programı için başvuru sahiplerinde aranacak özellikler
1- Tebliğ’de belirtilen yatırım konularını gerçekleştirmek üzere hazırlanacak proje başvuruları gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılır.
2- Başvuru sahibi gerçek ve tüzel kişilerin Bakanlık tarafından oluşturulan çiftçi kayıt sistemine veya Bakanlık tarafından oluşturulmuş diğer kayıt sistemlerine son başvuru tarihinden önce kayıtlı olması gerekir.
3- Başvuru sahibinin, yatırım ilinde yerleşik olması zorunlu değildir.
4- Ekonomik faaliyetlere yönelik yatırım proje tekliflerinde, proje sahipleri kendi paylarına düşen ve hibeye esas proje toplam tutarının %50 si oranındaki katkı payının finansmanını kendi öz kaynaklarından temin etmekle yükümlüdür.
5- Yatırım tutarının hibe desteği kısmı, kamu kaynakları kullanılarak karşılandığı için gerçek ve tüzel kişiler tarafından sağlanması gereken katkı payının finansmanının tamamında kamu kaynakları kullanılmaz. Yatırımcılar yatırım yerine ipotek koydurmamak kaydıyla sübvansiyonlu kredi ve vergi teşviklerinden yararlanabilirler. Ekonomik faaliyetlere yönelik proje konularına başvurabilecek gerçek ve tüzel kişilerin idari ve mali açıdan tamamen kamudan bağımsız olması gerekir.
6- İl özel idaresi ve belediyeler gibi kamu kurum ve kuruluşları, bunların vakıf, birlik benzeri teşekkülleri ile bunların içinde bulunduğu ortaklıkların başvuruları program kapsamında değerlendirilmez.

Başvuru sahibi tüzel kişilerde aranacak özellikler
Bireylerin bir araya gelerek başvuru son tarihinden önce oluşturdukları;
1- Kollektif şirket, limited şirket ve anonim şirket şeklinde kurulmuş olan şirketler ve bunların aralarında oluşturdukları ortaklıklar,
2- Vakıflar Kanunu veya Türk Medeni Kanunu hükümleri çerçevesinde kurulmuş olan vakıflar,
3- İlgili kanunlara göre kurulmuş olan tarımsal amaçlı kooperatifler, birlikler ile bunların üst örgütleri,
ekonomik yatırımlar destekleme programı yatırım konularına tüzel kişilik olarak başvurabilirler.

Ancak, bu kuruluşlar, kuruluş tüzüklerinde/ana sözleşmelerinde belirtilen çalışma konuları ile ilgili yatırım konularına başvurabilir. Yine, bu kuruluşların, proje başvurusu, ortaklık kurulması, hibe sözleşmesi imzalanması ve uygulamaların gerçekleştirilmesi konularında yetkili kurullarından son başvuru tarihinden önce yetki almış olması ve bu yetki belgesini proje başvurularında ibraz etmiş olmaları gerekir.

Ekonomik yatırım konularında yatırım tutarı ve destekleme oranı
1- Ekonomik yatırımlar destekleme programı yatırım konuları proje tekliflerinde hibeye esas proje tutarı, gerçek kişi başvuru tekliflerinde 100.000 Yeni Türk Lirasını, tüzel kişi başvuruları için ise 500.000 Yeni Türk Lirasını geçemez.
2- Hibeye esas proje tutarının %50 sine hibe yoluyla destek verilir.
3- Proje bütçesi KDV hariç hazırlanır.
4- Proje toplam tutarının; gerçek kişi başvuru tekliflerinde 100.000 Yeni Türk Lirasını, tüzel kişi başvuruları için ise 500.000 Yeni Türk Lirasını aşması durumunda, artan kısma ait işlerin proje sahiplerince ayni katkı olarak finanse edilmesi ve yatırım süresi içerisinde tamamlanması gerekir. Bu durumun hibe başvurusu ile beraber taahhüt edilmesi şarttır.
5- Küçük ve orta ölçekli ekonomik faaliyetlere yönelik yatırım tesislerinin gerçekleştirilmesinin desteklenmesi amaçlandığından, başvuruda belirtilen proje toplam tutarı, yatırım konusunun tam olarak gerçekleşmesini sağlamalıdır.

B- Basınçlı Sulama Sisitemi Yatırımları

Basınçlı sulama sistemi yatırım konuları
Kamu kurumlarınca yapılmış mevcut sulama tesislerinin basınçlı sulama tesisine dönüştürüldüğü, toplu basınçlı sulama tesisi yatırımlarına yönelik projelerdir.
Basınçlı sulama sistemi yatırımları ile ilgili diğer hususlar
* Basınçlı sulama sistemi yatırımları kapsamında yeni sulama tesisi yapım projelerine hibe desteği verilmez. Su kaynağından suyun alınması amacıyla tesis edilecek su alma yapıları ve yeni kuyu açılması faaliyetini kapsayan proje başvuruları kabul edilmez.
* Basınçlı sulama sistemi yatırımları hibe proje başvuruları kapsamında, mevcut sulama tesislerinin mutlaka daha önceden projelendirilmiş olması, yer altı suyu kaynaklı proje alanlarında ise planlama ve fizibilite raporları oluşturulmuş ve suyun kullanımına yönelik olarak Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü’nden başvuru tarihinden önce uygun görüş alınmalı ve proje başvuruları ile birlikte ibraz edilmelidir.
* Basınçlı sulama sistemi yatırımları hibe proje başvuruları kapsamında, enerji nakil hattı, trafo, motopomp ve tarla içi malzeme ve ekipman alımlarına hibe desteği verilmez. Yatırım proje teklifleri, toplu basınçlı sulama tesisi için, su kaynağından tarla başına kadar yapılacak su dağıtım ve iletim boru hatları, gerekli sanat yapılarının inşası ve inşaat işleri kapsamında yapılacak mal alımlarını içerir.
* Basınçlı sulama sistemi yatırımı kapsamında yatırım proje tekliflerinin, köy halkının çoğunluğuna hizmet götürmesi amaçlanmalıdır.

Basınçlı sulama sistemi yatırım projelerine başvurabilecek kurum ve kuruluşlar
1- Mevcut sulama tesislerinin basınçlı toplu sulama tesisine dönüştürülmesine yönelik iyileştirme ve geliştirme yatırım konularına sulama kooperatifleri ve köylere hizmet götürme birlikleri tüzel kişilik olarak başvurabilirler.
2- Basınçlı sulama sistemi yatırımlarını destekleme programı kapsamındaki yatırım proje tekliflerinde, proje sahibi tüzel kişilikler kendi paylarına düşen ve hibeye esas proje toplam tutarının %25’i oranındaki katkı payının finansmanını temin etmekle yükümlü ve sorumludur. Proje sahipleri tarafından, bu husus proje başvuruları sırasında açıklanır ve finans kaynaklarına ilişkin taahhütname veya destekleyici dokümanlar proje başvurularına eklenir.
Basınçlı sulama sistemi projeleri yatırım tutarı ve destekleme oranı
1- Köylere hizmet götürme birlikleri ile sulama kooperatiflerince; Bakanlık tarafından belirlenen usul ve esaslara uygun olarak kabul edilen mevcut sulama tesislerinin basınçlı sulama sistemi tesisine dönüştürülmesine yönelik yatırım proje tekliflerinde, hibeye esas proje tutarı 500.000 Yeni Türk Lirasını geçemez.
2- Köylere hizmet götürme birlikleri ile sulama kooperatiflerince hazırlanan projelere hibeye esas proje tutarının %75’ine hibe yoluyla destek verilir.
3- Proje toplam tutarının; 500.000 Yeni Türk Lirasını aşması durumunda, artan kısma ait işlerin proje sahiplerince ayni katkı olarak finanse edilmesi ve yatırım süresi içerisinde tamamlanması gerekir. Bu durumun ilgilisi tarafından başvuru ile beraber taahhüt edilmesi şarttır.
4- Proje bütçesi KDV hariç hazırlanır.

Hibe desteği kapsamındaki proje gider esasları
1- Tarıma dayalı yatırımları destekleme programı kapsamında hibe desteği verilecek proje giderlerinin;
a) Proje başvuruları kabul edilen ve kendileri ile hibe sözleşmesi akdedilen yatırımcılar tarafından proje hazırlama gideri hariç hibe sözleşmesinden sonra gerçekleştirilmesi,
b) Hibe sözleşmesi ekinde kabul edilen yatırım projesi başvurusunda belirtilmiş olması ve hibe desteği verilecek proje giderleri kapsamında olması, limitinin, gerçek kişi başvurularında 100.000 Yeni Türk Lirası; tüzel kişilik başvurularında ise 500.000 Yeni Türk Lirası içerisinde kalması,
ç) Hibe sözleşmesi ekinde kabul edilen iş planında öngörülen yatırım süresi içerisinde gerçekleşmesi, hibe desteği kapsamındaki kullanımların Bakanlık tarafından yayınlanan satın alma el kitabında belirtilen kurallara uygun olarak satın alma işlemlerinin gerçekleştirilmesi ve belgelere dayandırılması ve ibraz edilmesi gerekir.
Gider kalemleri
1- Tebliğ’de belirtilen esaslar çerçevesinde; öngörülen yatırım projesinin ayrılmaz bir parçası ve projenin faaliyete geçmesi için kaçınılmaz olan aşağıda belirtilen giderler, ilgili bölümlerde belirtilen istisnalar geçerli olmak kaydıyla hibe desteği kapsamında değerlendirilir.
2- Yatırım uygulamalarına ait;
a) İnşaat işleri alım giderlerine,
b) Mal, makine, ekipman ve malzeme alım giderlerine,
c) Proje hazırlama ve danışmanlık hizmetleri alım giderlerine,
Tebliğ’de belirtilen oranlarda hibe desteği verilir.

Gider kalemleri ile ilgili diğer hususlar
1- Yatırımcılar tarafından, proje kapsamında satın alınacak ve hibe desteği verilecek tüm mal, makine, ekipman ve malzeme, inşaat işleri ihale sonucunda belirlenen yüklenicilerle yapılacak sözleşmeler kapsamında sağlanır. Proje hazırlama ve danışmanlık alımı ihale kapsamında değildir, fatura veya serbest meslek makbuzu karşılığında sağlanır.
2- Proje sahipleri ve ortakları tarafından sürekli çalıştırılan veya düzenli ya da dönüşümlü olarak işe alınmış kişiler, kamu çalışanları, kamu kurumları ile kamu tüzel kişiliğine haiz kuruluşlar yüklenici ve danışman olamaz.
3- Hibeye esas proje tutarını oluşturan, hibe desteği verilecek proje giderleri mutlaka teknik proje ve piyasa etütlerine dayandırılmalı, proje başvurularında ayrıntılı olarak belirtilmelidir.
4- Hibe sözleşmesine bağlanan hibeye esas proje tutarının yatırım süresince artırılma imkânı yoktur. Ancak, sözleşmeye bağlanan tutarı aşmamak kaydıyla gider kalemleri arasında ilgili maddelerde belirtilen kısıt ve limitlere aykırı olmamak üzere artırım/eksiltme gibi aktarımlar yapılabilir.
5- Proje sahibi, projenin tamamını veya projeyi mal alımı ve inşaat gibi bölümler halinde ayrı ayrı ihale edebilir.

a) İnşaat işleri alım giderleri
1- Program kapsamında hibe desteği verilecek inşaat işleri alım giderleri, projenin faaliyete geçmesi için kaçınılmaz olan inşaat işlerini kapsar.
2- Depolama, soğuk hava tesisleri ve alternatif enerji kaynakları kullanan sera yatırımları dışındaki yatırım konularında, hibeye esas proje tutarı başlı başına bir inşaat faaliyetinden ibaret olan inşaat projeleri teklifleri kabul edilmez.
3- Basınçlı sulama sistemi tesislerini desteklemeye yönelik projelerinin tamamı, inşaat işleri ihale ve sözleşmeleri kapsamında yüklenicilerle yapılır. Bu kapsamda proje tekliflerinde tüm giderler inşaat işleri alım gideri olarak belirtilir.
4- İnşaatın yapılma yöntemi ile kullanılacak teknolojiyi açıklayan, inşaat işleriyle doğrudan ilgili malzeme, işçilik, makine, ekipman kullanım veya iş makinesi giderlerini kapsayan ve gider türü, ölçü birimi, miktar, birim fiyat ve tutar ayrıntılarını da ihtiva eden taslak yapım şartnameleri ve uygulama aşamalarını süreleriyle birlikte gösterir bir iş programı da proje başvuruları ekinde sunulur.
5- İnşaat işleriyle ilgili, uygulama projelerinin; mimari, statik, elektrik, sıhhi tesisat ve bunların metraj ve keşif özetleri dahil hazırlayan tarafından imzalı suretleri incelenmek üzere hibe sözleşmesi ekinde sunulmuş olması gerekir.
6- İdari kısımlarla ilgili harcamalar; hibeye esas proje tutarı kapsamındaki inşaat toplam giderinin %20’sini aşamaz.
7- İdareye ait personel odaları, yatakhane, yemekhane, teşhir ve satış reyonu, bekçi kulübesi, bahçe duvarı, çit, tesis bahçesinin düzenlenmesi gibi bölüm ve bunlara ait giderler idari alan olarak değerlendirilir ve bu maddenin altıncı fıkrası gereği işlem görür.
8- Mesken ve benzeri yapıları kapsayan proje başvuruları hibe desteği kapsamında değerlendirilmez.
9- Basınçlı sulama sistemi kapsamındaki proje başvurularında su kaynağından sulama alanına kadar olan su iletim yapıları/isale hattı toplam tutarı hibeye esas inşaat işleri tutarının %15’ini aşamaz.
10- İnşaat işleri ile ilgili ulusal mevzuat gereğince alınması gerekli izin, ruhsat ve denetim işleri ve uygulamalarda yapılması zorunlu olan tüm işlemlerin yerine getirilmesinden yatırımcılar sorumludur.

b) Mal, makine, ekipman ve malzeme alım giderleri
1- Program çerçevesinde yapılacak yeni mal alımları, üretimi de içeren bir proje bütününün parçası olduğu takdirde finanse edilir.
2- Mevcut yatırımlarda teknoloji geliştirmeye ve kapasite artırmaya yönelik yatırım tekliflerinde sadece mal alımı teklifleri de hibe desteği kapsamında değerlendirilir.
3- Mal, makine, ekipman ve malzeme alımlarında, alım bedeli ile proje sahasına teslim giderleri, montaj giderleri ve eğitim giderleri tek bir mal alım faturası şeklinde düzenlenmesi durumunda hibe desteği verilir, ayrı ayrı faturalandırılması durumunda sadece mal alım bedeline hibe desteği verilir.
4- Makine ve ekipman ile ilgili taslak teknik şartname proje başvuruları ekinde sunulur ve projede kullanım amacı belirtilir.
5- Mal alım giderleri kapsamında, demirbaş eşya, mobilya, mefruşat alımı gibi giderler ve tesis tamamlandıktan sonra tesisin işletilmesine yönelik hammadde veya malzeme giderlerine hibe desteği verilmez.
6- Basınçlı sulama sistemi yatırımlarını destekleme programına yönelik projeler kapsamında yatırımın bir unsuru olan mal, makine, ekipman ve malzeme ihtiyaçları inşaat işleri ihale ve sözleşmeleri kapsamında yüklenicilerden sağlanır. Bu kapsamda proje tekliflerinde bu tür alım giderleri inşaat işleri alım gideri olarak belirtilir.
7- Ekonomik yatırım projeleri ve basınçlı sulama sistemi projelerine ait enerji nakil hattı ve trafo satın alımları hibe desteği kapsamında değildir, gerekli ise ayni katkı kapsamında gerçekleştirmeleri yapılmalıdır.

c) Danışmanlık hizmetleri alımı
1- Yatırımcılar; başvuru dosyası hazırlatma, uygulama projeleri hazırlatma ve uygulama aşamasında danışmanlık hizmeti gideri alabilir. Giderler; hibeye esas proje tutarının, başvuru dosyası hazırlama gideri olarak %1’ni, uygulama projesi hazırlama gideri olarak %2’sini ve uygulama aşamasında danışmanlık hizmetleri alımında ise %2’sini geçemez. Başvuru dosyası hazırlama ve uygulama projeleri hazırlama giderleri hibe ödemesi, hibe sözleşmesi onaylandıktan sonra geçerlilik kazanır.
2- Danışmanlık hizmetlerinin süreleri ve taslak görev tanımları, yatırımın kapsamı ve süresi ile uyumlu olmalıdır.
3- Gerek duyulan danışmanlık hizmeti alımları bireysel danışmanlar veya özel danışmanlık firmaları vasıtasıyla temin edilir.
4- Danışmanlık hizmet alımları kapsamında, eğitim çalışmaları, toplantılar, basılı ve görsel malzeme, yasal izin ve ruhsat alım giderleri, ulusal, uluslararası standart, tescil belge hazırlık bedellerine yönelik alım giderlerine hibe desteği verilmez.
5- Proje sahipleri ve ortakları tarafından sürekli çalıştırılan veya düzenli ya da dönüşümlü olarak işe alınmış kişiler, kamu çalışanları, kamu kurumları ile kamu tüzel kişiliğine haiz kuruluşlardan alınan danışmanlık hizmeti giderlerine hibe desteği verilmez.

Proje kaynaklarından karşılanamayacak giderler
1- Tebliğe göre; açıklanan proje giderlerine uygun olmayan giderlere ilave olarak hibe desteği verilmeyecek olan giderler şunlardır:
a) Her türlü borç ödemeleri,
b) Faizler,
c) Başka bir kaynaktan finanse edilen harcama ve giderler,
ç) Kira giderleri,
d) Kur farkı giderleri,
e) Arazi, arsa ve bina alım bedelleri,
f) Bina yakıt, su, elektrik ve apartman aidat giderleri,
g) İnşaat işleri hariç nakliye giderleri,
ğ) Bankacılık giderleri,
h) Denetim giderleri,
ı) KDV de dahil iade alınan veya alınacak vergiler,
i) İkinci el mal alım giderleri,
j) Proje yönetim giderleri.
2- Program kapsamında; hibe sözleşmesi onaylanmayan projelerle ilgili yapılan hiçbir harcama karşılanmaz, bu giderlerden dolayı herhangi bir sorumluluk ve yükümlülük üstlenilmez.
3- Bakanlık tarafından yayımlanan satın alma el kitabında belirtilen usul ve esaslara uygun olarak gerçekleştirilmeyen, belgelendirilmeyen ve ibraz edilmeyen her türlü satın alma giderleri, hibeye esas gider kapsamında olsa dahi hibe desteğinden karşılanmaz.
Ayni katkılar
1- Proje sahiplerinden, ortaklarından veya işbirliği yapılan kişi ve kuruluşlardan herhangi biri tarafından hibe sözleşmesi öncesi edinilmiş arazi, bina, mal, malzeme, makine ve ekipmanlar, ayni katkı olarak proje yatırım tutarına dahil edilmez.
2- Hibe sözleşmesi imzalandıktan sonra, hibeye esas proje giderleri dışında öz kaynaklarını kullanarak ayni katkı olarak yatırımcılar tarafından bina, mal, malzeme, makine ve ekipman ile işgücüne yönelik olarak yapılacak herhangi bir katkı, proje için öngörülecek en fazla onsekiz aylık süre içerisinde tamamlanması koşulu ile ayni katkı olarak değerlendirilecektir. Ancak, iş takvimleri ve uygulamalar sırasında bu katkıların, hibeye esas proje giderlerine yönelik kullanımlar yapılmadan önce veya eşzamanlı olarak yatırımcı tarafından tamamının gerçekleştirilmesi zorunludur. Proje sahipleri, bu hususları başvuru formlarında taahhüt ederler.
3- Hibe sözleşmesi imzalandıktan sonra yatırımcılar tarafından gerçekleştirilecek ve hibeye esas proje giderleri dışında olan ayni katkılar hibeye esas proje giderleri kapsamında öngörülmüş satın alımlardan ayrı bağımsız ihaleler veya gerçekleşmeler şeklinde yapılır.
4- Ayni katkı olarak taahhüt edilen işlerin öngörülen nitelik ve nicelikte gerçekleştirilmesi şarttır. Bu husus Tarım il müdürlüğü tarafından izlenir.
5- Bu kapsamda yapılacak ayni katkılar, yatırımcının yapmakla yükümlü olduğu katkı payının yerine ikame edilemez.

Başvuru ve tamamlanma süresi
Proje Başvuruları; Bu Tebliğ’in yayımı tarihinden itibaren doksan gün içerisinde Tarım il müdürlüklerine yapılır. Buna göre, 28 Temmuz 2008 Pazartesi günü mesai bitimine kadar Tarım İl Müdürlüğü’ne başvurular kabul edilir. Yatırım süresi, yatırım projeleri, hibe sözleşmesi imzalandıktan sonra 18 aydır. Bu süre içinde tamamlanamayan projeler yatırımcı tarafından kendi ayni katkısı ile 6 ayı aşmamak üzere Tarım il müdürlüğünce verilecek süre içinde tamamlanır.
Değerlendirme
Program kapsamında, kırsal alanda tarımsal ve hayvansal her tür mahsulün işlenmesine yönelik yatırım desteklenmektedir. Bunları kısaca örneklendirecek olursak;
Soğuk Hava Deposu
Bakliyat eleme, paketleme, Tohum Paketleme
Sebze Tasnif ve Ambalajlama
Meyve Sebze Paketleme ve Depolama
Süt İşleme ve Mandıra Tesisi
Zeytin Salamura, Zeytinyağı Üretim Tesisi
Sebze Konserve Tesisi
Balık İşleme Tesisi
Tavuk Kesimhane ve Et İşleme
Güneş Enerjili Sera, Prina Yakıtlı Sera
Bal İşleme ve Paketleme
Yatırımlarına hibe kaynak sağlanmaktadır. İster tarıma dönük olsun ister sanayi yatırımlara dönük olsun sağlanan her tür teşvik ve destek bölgesel gelişme ve sanayileşme açısından oldukça önemli ve hatta gereklidir. Çünkü, tarıma sanayi girdiğinde;
tarladaki domates, işlenip salça,
· kabuklu fındık paketlenmiş ve kavrulmuş iç fındık veya öğütülmüş püre veya yağ, veyahut çikolata,
· kasap tezgahındaki et, sucuk veya pastırma,
· pazarda 3 ve 5 YTL.ye satılan kestane, kestane şekeri,
· pazar ve manav tezgahındaki elma ise, meyva suyu veya ambalajlı ihracat ürünü,
olarak satışa sunulabilecektir.
Kırsal yatırımlara sağlanacak fonlar ile hem bölgede sanayi alanında yeni istihdam imkanı açılacak, hem de ilave katma değer ile şüphesiz ilk ürüne nazaran iki kat veya daha faz fazla gelir temin edilecektir. Zaten, dünyada ilk madde ve hammadde (petrol ve doğalgaz hariç) satıp zengin olan ülke ve bölge yoktur. Yanı sıra tarımsal faaliyet sınai ile entegre hale gelecektir. Bu program kapsamında tarımsal ürünlerin, işlenmesi, paketlenmesi, depolanmasına dönük ekipman alımları desteklenmektedir. Dolayısıyla, bu ekipmanları üretenlerinde konuya ilgi duymaları kaçınılmazdır.
Bu tarımsal desteklerle, bölgede başta Alaplı ve Ereğli çevresinde fındık, bal, çilek, kestane vb. mahsulüne dayalı işleme, kırma, paketleme ve diğer tüm aşamaları kadar gerekli makine ve techizat ile Çaycuma ve çevresinde meyve işlemeye ve konsantresi, sera ve sulama için gerekli makine ve techizat temini mümkündür.

Sonsöz
1983 sonrası dönemde Çorum, Kahramanmaraş, Denizli, Gaziantep gibi illerde yoğun ilgi gören bu teşvik ve destekler yaşanan ‘ekonomik atılım’ların önemli tetikleyicisi olduğu hatırlanmalıdır. Şüphesiz, bunda bölge insanının girişimcilik arzusu ciddi pay sahibidir. Zonguldak ve çevresi, geçmişin kamu kaynaklı ‘parlak dönemi’ yerine, son yıllarda ‘özel sektör öncü’lüğünde, aynı yönde dönüşüme adaydır. Ancak, bu yeni dönem, doğrudan devlet eliyle değil, onun sunduğu ve bu makalede konu edilen imkan ve destekleri kullanan girişimci kişi ve kuruluşlar eliyle inşa edilecektir. Dolayısıyla, dünden daha çok bugün ve gelecekte bu kişilere ihtiyaç vardır. Bu değerlerin ortaya çıkarılması ve bölgemize kazandırılması, sağlanan bu teşvik ve desteklerlerle ivme kazanacaktır. Bu desteklere ilgi duyan bölgemiz üreticilerinin öncelikle Tarım İl ve İlçe Müdürlükleri’ne başvurmaları gerekmektedir. Tarımın geleneksel yapıdan modern ve ticari tarıma dönüşmesi, Filyos Vadisi boyunca uzanan geniş arazi parçasının zenginlik üretmesi için duyarlı herkesi bu konuya ilgi duymaya davet ediyorum. Bu sese kulak veren ve bölgenin gelişmesi için çaba ve gayret gösteren herkesi en içten duygularımla selamlıyorum.
İyi bir gelecek dileklerimle…

KAYIT DIŞI EKONOMİ

2008-06-19T12:01:00.002+03:00

Sinem YILMAZ

1970 yılından itibaren iyice kendini belli eden kayıt dışı ekonomi, 2010’lu yıllara gelinmesine rağmen maalesef halen çözümlenemedi, aksine hızlı bir artışla yükselmektedir. Bunun sebebi kim bilir belki de insanların kendi çıkarlarını gözetmeleridir…

İktisatçıların ve politikacıların sürekli tartışma konusunu oluşturan kayıt dışı ekonomi, devlet denetimi dışında yapılan faaliyetler sonucunda kazanç elde edilmesi olarak bilinmektedir. Kayıt dışı ekonomiyle elde edilen gelir kime göre kazançtır? Ve bu faaliyetler kimler tarafından yapılmaktadır? Kayıt dışı ekonomide ki hızlı artış mafya denilen bir birimin ortaya çıkmasına da neden olur. Dolayısıyla, bir kısım kayıt dışı ekonomi bu suç örgütleri tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu faaliyetlerin gerçekleştirilmesiyle elde edilen gelirde bu faaliyetleri gerçekleştirenler yani suç örgütleri için bir kazanç sayılır. Yani kişiler kendi çıkarlarını maksimize edecek geliri kayıt dışı ekonomiden elde etseler bile bu onlar için bir kazançtır ve bu kişilerin refah seviyesini arttırır. Ancak burada önemle üzerinde durulması gereken bir konu vardır: Yerine ve kişisine göre kazanç sayılan kayıt dışı ekonomi ve bundan elde edilen gelir devletin denetimi dışında yapıldığından devlet açısından gelir kaybına neden olacak ve buda dolaylı yollardan kişilerin yaşamlarına yansıyacaktır. Çünkü eğer devlet gelir elde edemezse ya para basma yoluna ya da borçlanma yoluna gidecektir. Bunların finansmanın karşılanması için de mükelleflerin üzerine düşen vergi oranları arttırılacak dolayısıyla kişinin elindeki geliri de azalacaktır. Ayrıca, enflasyonist veya deflasyonist ortamların oluşmasına da sebep olacak, devlet gelir elde edemediği için kamu hizmetlerini yerine getirmede zorlanacak belki de finansmanını hiç karşılayamadığı için yerine getirmeyecektir. Buradan da anlaşılacağı gibi kayıt dışı ekonomin hem olumlu hem de olumsuz etkileri mevcuttur.

Sosyo-politik, ekonomik, kamu otoritesinin yetersizliği ve mali nedenlerle ortaya çıkan kayıt dışı ekonomi kaçakçılık, tefecilik, rüşvet gibi faaliyetleri kapsamakla birlikte doğrudan veya dolaylı ölçme yöntemleriyle tespit edilebilmektedir. Kayıt dışı ekonomi önemli sorunlara yol açtığından aleyhinde pek çok görüş mevcut olmakla birlikte, mükellef açısından da olumlu sonuçlara sebep olduğundan lehinde görüşlere de sahiptir. Kayıt dışı ekonomi çok hızlı bir artış göstermekle birlikte Türkiye’nin hatta Dünya’nın önemli unsuru haline gelmeyi başarmıştır. Hani bazıları için gelir unsuru olan kayıt dışı ekonomi artık içinden çıkılamayacak bir hal almış ve dolayısıyla genelde vahim olan bu durumun daraltılması ve ortadan kaldırılması için çözüm önerileri aramaya başlanmıştır. Hal böyle olunca da suç örgütlerinin suç yapma oranları biraz daha düşürülmeye çalışılmıştır. Ne kadar başarılı olduğu herkesin kişisel fikrine göre değişiklik gösterse bile genel olarak Kayıt dışı ekonominin yok edilmek istenmesi herkes tarafından kabul edilen ortak görüştür. Ayrıca kayıt dışı ekonominin kamu gelirlerini azaltması, adaletsiz vergi sistemi oluşturması, haksız rekabete yol açması, hatalı istatistikler vermesi, kaynakları verimsiz alanlara yöneltmesi ve bundan dolayı ekonomik yapıyı negatif yönde etkilemesi, ahlaki değerler üzerinde yozlaşmaya sebep olması gibi pek çok olumsuz etkisi olmakla birlikte üretime, yatırıma, istihdama kaynak teşkil etmesi, herkese istihdam olanağı sağlaması, ekonomiye canlılık getirmesi gibi olumlu etkileri mevcuttur.

Kayıt dışı ekonomiden ancak kayıt dışı ekonomiyi ortaya çıkaran sebeplerini ortadan kaldırılmasıyla kurtulabiliriz. Bu söylediğimiz belki de çok zordur ama yapılacak tek şey şu anda bu gibi görünmektedir. Ayrıca bundan başkada hem kişiler yani mükellefler olsun hem de devlet olsun kayıt dışı ekonominin ortadan kaldırılması için kendilerinin yapabilecekleri her şeyi yapmalıdırlar. Türkiye’de kayıt dışı ekonominin boyutları ile ilgili yapılan çeşitli çalışmalarda Türkiye’deki kayıt dışı ekonominin GSMH'nın %1.91 ile %137.8 arasında değiştiği tahminlerine ulaşılmıştır. Görülüyor ki, kayıt dışı ekonomi Türkiye’de asla ihmal edilemiyecek bir boyuta gelmiştir. Türkiye’de kayıt dışı çalışanların yaklaşık resmi kayıtlı çalışanlar kadar olduğu tahmin edilmektedir. Türkiye, GSMH’nin yaklaşık %50 oranındaki boyutları Dünya’da Rusya ve Polonya’nın ardından kayıt dışı ekonominin yaygın olduğu üçüncü ülke konumundadır. Bu demek oluyor ki bu tahmin sonuçları baz alınarak Türkiye’deki kayıt dışı ekonomin ekonomik bir kriz haline geldiği kabul edilebilir.

Bazı kişiler, gruplar ve örgütler tarafından gelir olarak kabul edilen kayıt dışı ekonomi ülkemiz açısından ciddi bir sorun haline gelmiştir. Nereye kadar devam edeceği veya devam ettireleceği ve nasıl devam edeceği bilinmeyen kayıt dışı ekonominin daraltılması ve hatta yok edilmesi için başta devlet olmak üzere ülkemiz vatandaşlarına da önemli görevler düşmektedir. Bu görevlerin yerine getirilip getirilmeyeceği tartışma konusu olmakla birlikte dileğimiz büyüyen ekonomimizle birlikte kayıt dışı ekonominin büyümemesidir.

HALA NEYİ BEKLİYORSUNUZ!

2008-05-30T21:33:00.002+03:00

Abdullah ZATEROĞLU
Murat YILDIZ

Son yıllarda üzerinde durulan ve özellikle Zonguldak’ı ilgilendiren konuların başında Türkiye Taşkömürü Kurumunun özelleştirilip özelleştirilmeyeceği hususu gelmekte.

TTK, 223 Sayılı kanun hükmünde kararname hükümlerine tabi bir kamu iktisadi teşebbüsüdür. Kuruluş amacı: “Devletin genel sanayi ve enerji politikasına uygun olarak, taşkömürü rezervlerini en iyi şekilde değerlendirerek ve ülkenin taşkömürü ihtiyacını karşılayarak yurt ekonomisine katkıda bulunmak.”

Ancak kurum son 20-25 yıldır ülkenin taşkömürü ihtiyacını karşılayıp yurt ekonomisine katkıda bulunmak yerine aksine devletin sırtına büyük finansman yükü yükleyen kangrenli bir kurum haline gelmiştir.

Özellikle 1980 yılından sonra alternatif enerji kaynaklarının artması, kömürün açık ocaklarda daha düşük maliyetle üretilmesi, uluslar arası ticaretin serbestleşmesi gibi nedenlerle fazla mekanize olmayan ve dünyadaki hızlı gelişmelere ayak uyduramayan TTK, rekabet gücünü kaybetmiştir. Tüm bu nedenlerin sonucunda kurumun üretim miktarında gözle görülür şekilde bir düşüş yaşanmış ve satış maliyetlerinin hızlı yükselmesinin etkisiyle de kurum sürekli zarar etmiştir.

Kurumun üretim miktarında ki düşüş ve edinilen zararlar rakamlarla ifade edilirse bu teşebbüsün faaliyetlerine devam etmesinin ne kadar vahim olduğu daha iyi anlaşılacaktır. Üretim miktarı 1975’te 4.812.934 ton, 80’de 3.597.628 ton, 85’te 3.605.416 ton, 90’da 2.745.242 ton, 95’te 2.248.176 ton, 2000 ‘de 2.256.768 ton ve 2005’te 1.665.846 ton olarak gerçekleşmiştir. Görüldüğü gibi yıllar itibariyle üretimde büyük düşüşler yaşanmıştır. Kurum faaliyetleri sonucun da ise 1993’te 670 milyon 500 bin dolar, 95’te 443 milyon 300 bin dolar, 99’da 2004’te 388 milyon YTL ve 2005’te 357 milyon YTL zarara uğramıştır.

Kısacası 1980 yılından itibaren etkin bir şekilde işletilemeyen, alanında ki gelişmelere ayak uyduramayan dolayısıyla üretimde yeterli düzeyle ulaşamayıp ülke ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalan ve üstelik yıllardır sürekli zarar edip devletin sırtında ağır bir yük haline gelen bu kurumun özel sektöre devredilmesine karşı çıkan yetkililere “Hala neyi bekliyorsunuz?” ya da “Neyin peşindesiniz” gibi soruları sormak herhalde yanlış olmaz. ..

Fiyat Artışları bir Balon mu? Havalar Isınınca Patlar mı?

2008-05-26T10:53:00.002+03:00

Hatice YARDIMCI
Halime ÇUHA

Dr.Gary Shilling, tarım fiyatlarındaki yükselişlerde kötü hava koşullarının etkisinin büyük olduğunu bunun da spekülatörlere fırsat verdiğini, havanın düzelmesi ile birlikte tarımsal emtia fiyatlarının rayına gireceğini belirtti. Son zamanlarda yaşanan fiyat artışlarında küresel ısınmanın etkisi büyük, ancak bunun yanında enflasyonunda etkisi olduğunu savunan bir kesim var. Peki ama doğru olan hangisi, yada her iki etkenin dışında başka bir etken mi var?

Gıda fiyatlarında yaşanan bu artışın iki önemli nedeni var. Birincisi, küresel ısınma sonucu üretimin azalması, ikincisi ise Çin, Hindistan gibi ülkelerin refah artışı sonucu gıda taleplerini arttırmaları. Bu faktörlerin Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelere etkisi büyük. Bunu da son günlerde gerek gıda gerekse petrol fiyatlarındaki fiyat artışlarıyla görmekteyiz. Bu durum Türkiye’deki enflasyonu etkilemiştir. Evet, fiyat artışında küresel ısınmanın ve talep artışının etkisi büyük. Ancak bunun yanında devletin yapmış olduğu yanlış politikaların etkileri de önemli. Bunun başında oluşturulan sepetlerin yanlışlığı. Çünkü halkın enflasyonu TÜİK sepetine uymuyor. TÜİK’in Şubat sonu itibariyle tüketici fiyatları bazında yıllık enflasyonu yüzde 9,1 olarak açıklarken, orta ve dar gelirli grupların tüketim sepetindeki fiyat artışının ise çok daha yüksek olduğu belirlendi. Son bir yılda mutfaktaki enflasyonun yüzde 25’i, kiradaki artışın ise yüzde 16’yı geçtiği gözlendi. Gerçekten de kapı tokmağı ile domatesi aynı sepete koymak pek de mantıklı değil. Ayrıca son yıllarda insanların gözünden kaçan bir noktayada değinmek gerekir. Aslında fiyatlardaki bu artışın yanında insanların alım gücünde de bir düşme yaşanmaktadır. Gelirleri bu yüksek fiyatlar ölçüsünde arttıramamış olan ücretli memur diğer alt ve orta gelirli kesim tüketimlerini kısmıştır. Dolayısıyla da kira,konut ve mutfağa ayrılan bölüm tüketiciler için daha önemli olmuştur. Gerçekten enflasyon mu var yoksa alım gücünde bir düşüş mü?

Evet bütün dünyayı etkileyen bir durumla karşı karşıyayız. Önemli olan bu krizden en az zararla çıkmak mı yoksa bir bireyi daha kötü duruma getirmeden diğerlerini iyileştirebilmek mi?Bunu büyük bir tehlike olarak görmek mi yoksa fiyat artışlarını bir balon olarak görüp havaların ısınmasın beklemek mi gerekir?

Zonguldak’ın Geleceği

2008-05-17T19:40:00.002+03:00

Yrd.Doç.Dr. Mustafa CANBAZ

Bu yazı konusunu “Kömür ve Demir-Çelik’in Geleceği” olarak belirlemiştim. Ancak, 5 Mart Çarşamba 2008 günü yapılan bir toplantıda fark ettim ki, bu iki sektörün geleceği değil, şehrin geleceğinden daha çok söz edilmektedir. Bunu iki şekilde okumak mümkündür. Birincisi, şehrin geleceği sektörlerin önüne geçmiştir. Diğeri, bu sektörlere geçmişte olduğu gibi, artık daha fazla önem atfetmenin gereksizliğine olan yaygın kanaattir.

Kadim bir geçmişe sahip Ereğli, Filyos ve Devrek-Çaycuma yanında Zonguldak’ın vilayet/şehir olmasının temel faktörünün maden kömürü olduğu bilinmektedir. Bir şehrin kurulmasının aracıdır, maden kömürü. 1937’de devletleştirilmesi ile ocaklarda bir şehir nüfusu (20 binler) düzeyinde işçi istihdam edilir hale gelmiştir. Bu sayı, zaman zaman 40 binleri aşmıştır. Dolayısıyla, Zonguldak kendisine maden kömürünün sağladığı dikkate değer bir yer işgal etmiştir, yeni devlet nezdinde. Devlet, bununla yetinmeyip, başta kömüre dayalı olmak üzere başkaca tesisler kurmayı sürdürmüştür, bölgede. Bunlar herkes tarafından bilinen Karabük’te demir-çelik fabrikası, Çatalağzı’nda termik santralı, Filyos’ta ateş tuğla fabrikası, Çaycuma’da Seka Kağıt Fabrikası, Bartın’da çimento fabrikası ve son olarak Ereğli’de yassı mamül üreten demir-çelik fabrikasıdır. Şehrin nüfusu, 1940’ların başında 350 bin iken 1985 yılına gelindiğinde 1 milyon 44 bine ulaşmıştır. Sadece yukarıda sayılan işletme ve tesislerdeki kamu istihdamı 100 bine yaklaşmıştır. Henüz, Bartın ve Karabük, bu tarihte ayrı birer vilayet olarak ortaya çıkmamıştır.

Zonguldak, sadece bölge insanı için değil, ülkenin diğer yörelerinden bile çok sayıda insanın iş ve aş kapısı olmuş, bir bakıma, şehir ‘Altın Çağ’ yaşamıştır. Ülkenin sanayileşmiş ilk beş ilinden biri olmuştur. Ancak, başta Türkiye Taşkömürü Kurumu, Erdemir ve Kardemir olmak üzere kamu işletmelerince üretilen önemli büyüklükteki katma değer ne sermaye bazında ne de yetişmiş insan gücü bazında bölgede yatırıma dönüşmemiştir. Sahip olunan potansiyel enerjiye dönüştürülememiştir. Sadece, bireysel zenginlik peşinde koşulmuş, çok sayıda kişi bunu sağlamış**, ne var ki, üretime dönük ciddi bir gelişme sağlanamamış. Bu sonuç, kamu işletmeleri büyümedikçe, bunlarda ilave istihdam oluşturulmadıkça adeta şehrin yaşaması, imkansız bir yapı ortaya çıkarmıştır.

Gelişmiş bir çok ülkede daha önce görülmeye başlayan başta özelleştirme ve sermaye piyasalarının gelişmesi ve beraberinde dışa açık bir kalkınma stratejisi, 1980’li yılların başında Türk devleti tarafından da kaçınılmaz hale gelmiş ve benimsenmiştir. Bu tercih, Zonguldak için, kırılma noktası olmuştur. Özel girişimciliği öne çıkaran bu modelde, devlet bir yandan kural koyan ve denetleyen/gözetleyen konumunda iken diğer yandan özellikle yatırımcıları teşvik eder konumdadır. Zonguldak, dahil edildiği kalkınmada öncelikli yöre (KÖY) kapsamında bir il olarak 80’li yılların sonları ile 90’lı yılların ilk yarısı boyunca özellikle sanayi yatırımları için yoğun olarak uygulanan teşviklere de ilgi göstermemiş. Sosyoekonomik problemlerle karşı karşıya kalınması kaçınılmaz olmuştur.

Bu arada, Bartın ve Karabük ilçeleri problemi Zonguldak’tan ayrılmak/bölünmek ve yeni kamu yatırımı çekmek suretiyle aşmayı planlamışlardır. Ancak, Cumhuriyetin ilk sanayileşen bu bölgesindeki her üç vilayet de, 2000’li yıllara, gelişmiş ve sanayileşmiş olarak girememenin hüznünü yaşamaktan kurtulamamıştır.

Kamuya dayalı ekonomik yapının sürdürülemez olduğu gerçeğini, bölge insanı uzun süre kabullenememiş, konu bir ara TBMM ve hükümetin gündemine kadar taşınmıştır. Aynı dönemde, özellikle uygulanmakta olan teşviklere ve dış ticaretin iş aleminin gündemine girmesiyle bir çok şehirde, önemli sanayi yatırımı yapılmıştır. Bugün milyar dolarlık ihracata ulaşan Denizli, Gaziantep, Konya ve Antalya gibi iller ile dünyaca kabul gören markaların temelleri o günlerde atılmıştır. Zonguldak ise, kamu işletmeleri ilave yatırımlara (istihdam sağlamaya) devam etmeli mi, etmemeli mi? tartışmasını sürdürmüştür. Ne var ki, ne Bartın 4 milyon 55 bin $ ile en az ihracat yapan illerden biri olmaktan kurtulmuş, ne de Zonguldak yaklaşık 225 milyon $’lık ihracat yanında 1 milyar 600 milyon $’a yaklaşan ithalat yapmaktan kurtulmuştur.

Bölgenin ve hatta ülkenin yaklaşık yirmi yılını alan ‘ekonomik faaliyetlerde kamu mu?, özel mi?’ tartışması, günümüzde büyük oranda gündemden düşmüştür. Bu süreçte, kamuda çalışan sayısı hızla azalmış, hatta madende 10 binlere kadar inmiştir. Şüphesiz bu radikal dönüşüm bölgede bir travma doğurmuş ve neredeyse çeyrek asra mal olmuştur.

Bütün bunlara karşılık 2000’li yılların başlarında, az sayıda olmasına karşın bölgede özel kesim önemli yatırımlara girişmiş, bunların bir kısmı katma değeri büyüten nitelikte girişimlerdir. Her ne kadar bir kısmı, resmi istatistiklere girmemiş olsa da, bugün toplumsal ve ekonomik hayatı etkiler niteliğe bürünmüştür. Bu arada, Çaycuma ve Ereğli’de organize sanayi bölgeleri faaliyete geçmiş, hatta KÖY kapsamında olmasından dolayı ilde yatırımcılara Hazine arazisi tahsisleri yapılmış, buralarda kayda değer tesis ve işletmeler kurulmaya başlamıştır. Bunların, bölgede hem girişimciliği özendirmesi hem de bir ‘sanayici kültürü’nün oluşmasına katkı sağlaması kaçınılmazdır. Bu kapsamda, 2004’te Ereğli’de, bugünse Alaplı’da ata mesleği gemi yapımcılığı için tahsis edilen alanlarda kurulan tersane yatırımları ile Devrek-Çaycuma hattında tahsis edilen alanlardaki bir çok özel sanayi teşebbüsü, sosyoekonomik dönüşümü sağlayacak lokomotif niteliğinde, iyi günlerin habercisi olmuştur.

Şüphesiz, bölgede sorunlar yok olmamıştır. Şu var ki, yerelde yaşanan sorunların, küresel gelişmelerden bağımsız olmadığını kaçırmamak gerekir. Dikkatli bakıldığında görülecektir ki, Limanlarımıza, dünyanın her tarafından kömür de geliyor, cevher de, yassı saç da geliyor, peynir de, kazak da geliyor, gömlek de. Bunlara karşı, duvar örmektense nasıl daha kaliteli ve ucuza üretebiliriz, hem kendi tüketicimize ve hem de onlara nasıl satabiliriz? diye düşünmek gerekir. Başta ‘Tersaneler Bölgesi’ndeki Madenci Gemi, Ereğli Gemi, Ustaoğlu Gemi, Ustamehmetoğlu Gemi ve Azim Tersanecilik şirketleri olmak üzere Çanakçılar ve Yurtbay Seramik, Cilas Kauçuk, Emko Radyatör, Çınar Boru, Birlik Makine gibi şirketlerimiz nasıl başardılar ise, diğerleri de benzer araç ve metodları kullanarak bunu sağlayabilir.

İnsanların Aselsan’a karşı Nokia cep telefonunu tercih etmeleri ne kadar tabii ise, Zonguldak madenine karşı Eren veya Çatalağzı termik santralının, Kardemir’in, Erdemir’in yabancı maden ve cevher kullanmasını bir o kadar tabi karşılamak gerekir.

Zonguldak, bu zihni dönüşümü son beş yıldır önemli oranda sağlamıştır. Bunun tamamlanması, başta sayısı 15’i bulan küçük sanayi sitelerindeki binlerce küçük ölçekli işletmeler olmak üzere diğer işletmelerimizin birbiri ile rekabet değil, işbirliği içinde olduğu modellerin hayata geçirilmesi ile sağlanabilir. Bilinmektedir ki, bugün ne sokağımızdaki bakkalın vitrini, ne mahallemizdeki pazar sadece bizim, satabileceği ürünü olan herkese açık buraları. Dolayısıyla, küçük küçük çok sayıdaki işletmeler yerine daha güçlü ve büyük işletmelerle piyasada(pazarda) olmak gerekir. Bunun, tek başına olmayacağı açık, ki çoğu işletme bunu ifade ediyor, o halde öncelikle aynı sektör ve mekanda bulunan işletmeler bir araya gelmeli, hem sermaye, hem de donanım olarak, daha güçlü işletmeler/kümeler oluşturulmalıdır.

İki kuşak önce 50 şer dönüm olan arazi parçalarının, bugün bizlere 5-10 dönüm olarak intikali nasıl kaçınılmaz olduysa, bölünme devam ettiği sürece torunlarımıza ev kurmaya arsa/arazi kalmayacağı açıktır. Dolayısıyla, bölünerek sorun çözülmüyor, aksine birleşerek hem güçlü hem de birbirimizi yıpratmaktan kurtulmuş oluruz. Pazarımızı da sadece şehrimiz ya da Türkiye ile sınırlı tutmaz, tüm dünyaya yayarız.

Özetle, son çeyrek yüzyılda şehirlerin geleceğinde devletten daha çok işletmeler ve girişimci kişiler, ülkelerin geleceğinde ise şehirler etkin olmaya başlamıştır. Hatta, bir ülkede şehirden daha çok ‘girişimci kişi’ ve ‘marka’lar, dünyada ise ülkelerden daha çok şehirlerin öne çıktığı bir dönemdir yaşadığımız. Zonguldak gibi, sosyoekonomik yapısında kamunun uzun süre etkin olduğu şehirlerde yukarıda sayılan ‘öncü’ler sayesinde bu yeni döneme uyum sağlamak kolaylaşacaktır. ‘Zonguldak’ın geleceği’ni de, sektörlerden daha çok bunlar inşaa edecektir. Yanlarına yenilerinin katılması, en büyük dileğimiz olup, ‘uygun iklim’i hazırlamak gerekir. Bu ise, şehrin eşrafı ile düşünen insanlarının işidir.
Hayırlı ve sağlıklı bir gelecek dilekrimle!

---------------------------------------------------------
** Sadece, İl’de iki kamu kurumu bünyesinde oluşturulan vakıf sandıkları vasıtası ile çalışanlara, Sosyal Sigortalar Kurumu(SSK)’na ilave olarak ikinci bir sosyal güvenlik sağlanmıştır. Bu sosyal güvenlik, öylesine bir sosyal güvenliktir ki, örneğin Erdemir bünyesindekinin bugünkü katılımcı sayısı 10 binler dolayında, buna karşılık şirketin çalışan için her ay ödediği aidatlar sonucu bankada biriken ve faiz gelirine bağlanan nakdi yaklaşık 700 milyon YTL. (ya da 700 trilyon TL.)’dir. Böylece, her bir kişiye emekli olduğunda çalıştığı şirketten ödenen emekli tazminatı dışında, bu sandıktan en az defaten 70 binYTL.nin üstünde kaynak aktarılmakta, ya da ikinci bir emekli maaşı olarak SSK’dan fazlasını alabilmektedir.

Bostancılar dağını kim tıraşlıyacak? Ferhat mı?

2008-05-11T18:20:00.001+03:00

Yapılmakta olan Zonguldak Saltukova havaalanına uçak inebilmesi için yakınında bulunan Bostancılar dağının tıraşlanması lazım. Bu program için Valilik, bağış kampanyası açmış ve 1 milyon YTL bağış beklediğini belirtmiştir. Ancak toplanan bağış miktarı 230 bin YTL’de kalmış.

Hemen insanın aklına şu geliyor:

Saltukova’ya havaalını yapılırken bostancılar dağı orada yoktu herhalde. Dağ yeni bitti! Fazla büyüdüğü için tıraşlanması gerekiyor!

1 milyon YTL’yi niye devlet vermiyor? Bu, bütçe’nin ulaştırma harcamaları içerisinde büyük bir miktar mı? Hayır, değil. Zira, 2007’de 7.5 milyar YTL’lik ulaştırma harcaması yapılmış. Havayolu taşımacılığı tesisleri inşaat ve işletme işlerine ise 28.8 milyon YTL harcanmış.

Belli ki, pek de önemli bir hava güzergahı değil. Para harcamaya değmiyor!!

Kampanya’ya Zonguldak’lılar ve yakınındaki Bartın’lılar niye ilgi göstermedi?

Zonguldak’lıların bağış yapmaması fakirlikten mi kaynaklanıyor?

DPT araştırmalarında Zonguldak en gelişmiş iller arasında. Kişi başına düşen milli gelir Türkiye ortalamasının üzerinde.

Zonguldak’taki bankalarda bulunan para mevduatının tutarı 2 milyar YTL. 50 kişinin bankalarda 5 milyon YTL’nin üzerinde nakit mevduatı var.

İsteseler bağışta bulunabilirlerdi.

Peki sorun ne?

Nizami’nin Hüsrev ile Şirin adlı eserinde meşhur bir Ferhat vardır. Mesleği, mühendislik olan Ferhat, hükümdar Hüsrev’in de sevdiği Şirin’e aşık olur. Hüsrev, Ferhat’a şöyle der: ‘Bizim, yol üzerinde Bistun adında bir dağımız var. Çok zorluklarla geçebiliyoruz. Bunun için dağın arasından yol açmak gerekli. Dağı tıraşlama işini senden başka kimse yapamaz. Bu işi yap der’.

Ferhat, Hüsrev’e şöyle cevap verir:

‘Dağı tıraşlarım ama karşılığında Şirin’den vazgeçeceksin’.

Hüsrev, Ferhat’ın teklifini kabul eder.

Ferhat’da, sevgilisi Şirin için dağı tıraşlamaya başlar.

Anlaşılan,

İşin ucunda bir ‘Şirin’ olsa, dağı tıraşlamak isteyen çıkardı…

Ekonomik aktörler rasyoneldirler. Harcamalarının karşılığında daha fazla gelir beklentisine sahip değillerse o işe girişmezler…

Borsa'da Spekülasyon ve Manipülasyon!

2008-05-08T16:10:00.006+03:00

Hasan ORAL

Spekülasyon; kişilerin o anda veya o zaman içinde elde etmek istedikleri faydalar doğrultusunda karar almalarını sağlayan, çevresini bu şekilde etkileyen ve bundan kendide etkilenen görünmez el, yani şahsi çıkardır. Burada, olaydan da anlaşılacağı gibi esas olan şey rasyonel beklentiler teorisiyle uyuşmaktadır. Mesela, siz döviz büfesine gidip Euro’nun düşeceğini öngörüp döviz sattınız. Ya da, borsada PETKİM’in iyi envanteri sebebiyle artacağını öngördünüz. Buna göre pozisyon aldınız.

Manipülasyon ise, kişilerin sadece kendi çıkarları doğrultusunda kişileri ve gurupları teşvik ederek fiyatı yapay bir seviyede tutmak veya yükseltmek amacıyla piyasadaki arz ve talep dengesini bozarak bundan haksız kazanç sağlamadır. Burada amaç, fiyat oluşturarak yanlış izlenim vermektir. Mesela, siz döviz büfesine gidip Euro almazsınız ama çevrenizdekileri almış gibi davranırsanız suni bir fiyat oluşmasına neden olursunuz. Ya da, PETKİM’in envanteri kötüdür. Siz uydurma bir haberle, örneğin, 'temettü dağıtacak' v.s. gibi haberlerle değerini arttırmak için çalışabilirsiniz. Yani, fiyatı manipüle etmiş olursunuz.

Genel olarak spekülasyon ve manipülasyondan anlaşılması gereken spekülasyon yapan kişi elini taşın altına koyar ve sizin de koymanızı ister. Ama, manipülasyon yapan kişi elini taşın altına koyar gibi yapar. Siz elinizi taşın altına koyunca amacına ulaşmış olur ve kaçar. Kalanları zararlarıyla baş başa bırakır.

Diğer borsalara ve bunların hukuk kurallarına bakıldığında İstanbul Menkul Kıymetler Borsası'nın manipülasyona daha açık olduğu söylenebilir. Bunları düzenlemek için kanun çıkarılıyor. Ama belli bir zaman sonra bunda da bir delik bulunuyor. SPK’na sorulduğunda 'ben hangi biriyle uğraşıyım' diyor. Zaten hukuk kurallarını çiğnemenin yollarını bilenler için “müeyyide” kelimesinin bir anlamı yoktur. Buradan anlayacağımız gibi borsamızın yönü spekülas“yön” değil, üzülerek manipülas“yön” diyoruz.

Bilim dünyasından haberler

2008-04-30T17:07:00.006+03:00

İktisat biliminin en hararetli araştırma konularından birisi gelişmekte olan ülkelerin sanayileşmesini belirleyen faktörlerdir. Bu çok anlaşılır bir durum. Fakirsiniz ve bu durumunuzdan memnun değilsiniz. Bu konuda şöyle bir kıyaslama yapmak mümkün: Fakir bir ülkenin refah arayışı hastalanan bir insanın sağlığını aramasıdır.

Refah toplumları daha bilgili, daha görgülü ve daha vasıflı fertlerden oluşur ve bunların kazanılmasında ekonomik faktörün etkisi inkar edilemez.

Ancak, ekonomik faktör nasıl kazanılacak? Yani, fakir bir ülke nasıl büyüyüp kalkınacak? Piyasa ekonomisi paradigması içerisinde bunların cevapları büyüme ve kalkınma modellerinde verilmiştir. Araştırmacılar genellikle derler ki, eğer bu modeller istenilen sonuçları veremezse bunun sorumluluğunu o modellerde değil, modellerin çalıştığı ortamlarda arayın. Tarımsal araziden elde edilecek verim nasıl iklim şartlarına bağlı ise modellerden elde edilecek randıman da ekonomik iklime bağlıdır.

Modellerin çalışmasını sağlıyacak iklim nedir peki? Bunun cevabını yine o modellerden alırız. Değer kümesinde pek çok değer var. Bunlar arasında ‘çalışkanlık’, ‘ferdiyetçilik’, ve ‘müteşebbislik değerlerine sahip olma’ öne çıkan değerlerdir.

Zahide Karakitapoğlu Aygün, Mahmut Arslan ve Salih Güney’in birlikte yapmış oldukları ve 2007’de yayınlanan çalışma bu açıdan önemli. Bu çalışmada Türk ve Amerikan üniversite öğrencilerinin ‘çalışkanlıkları (work values)’, ‘ferdiyetçilikleri’ ve ‘müteşebbislik değerlerine sahiplikleri’ karşılaştırılmış. ABD’deki Michigan State University’nin psikoloji bölümünden 266, Türkiye’de ise Bilkent ve Hacettepe Üniversitelerinin çeşitli fakültelerinden 211 lisans öğrencisi incelenmiş.

Şimdi makaledeki bu değerleri biraz tanımlayalım:

Çalışkanlık, yoğun çalışma, disiplin ve tembelliği sevmeme olgularından oluşuyor. Müteşebbislik değerleri, bağımsız olarak karar verme, işinize saygı duyma, dürüst insanlarla çalışma, yaratıcı olma, organizasyonu ilerletme ve fırsatlardan yararlanmadır.
Ferdiyetçilik ise, kişisel prestij ve ün kazanma, yüksek gelir ve sosyal statü elde etme, elit ve zeki insanlarla çalışma gibi özelliklerden oluşur.

Araştırmadan çıkan sonuçlardan bazıları şunlar:

1. Türk öğrencileri, Amerikalı öğrencilerden daha çalışkandır.
2. Türk öğrenciler, Amerikalı öğrencilerden daha fazla müteşebbislik değerlerine sahiptir.
3. Türk öğrencileri arasında müteşebbislik değerlerine sahip olma, erkeklerde kızlara nazaran daha fazladır. Amerikalı öğrenciler arasında ise durum tersidir.
4. Türk öğrencileri Amerikalı akranlarından daha ferdiyetçidir.
5. Max Weber’in tezi Türkiye için de geçerli. Yani, dindar olanlar olmayanlara nazaran daha çalışkandır.

Zenginleşme modelleri, çalışkanlığı, ferdiyetçiliği ve müteşebbislik değerlerine sahipliği önceden varsayarlar. Eğer, herhangi bir toplumda bireyler çalışkan ve ferdiyetçi değil ve müteşebbislik değerlerine sahip değillerse, piyasa ekonomisi paradigması içerisinde büyüme modeli yeterince çalışmaz ve dolayısıyla zenginlik üretilemez.

Üniversite öğrencileri Türkiye’nin geleceğini temsil ediyor.

Türkiye’nin geleceği ABD’nin geleceğinden daha parlak mı?

Aygün, Arslan ve Güney’in çalışması evet diyor…

Ofis kimin dostu?

2008-04-23T18:07:00.000+03:00

Son günlerde pirinç fiyatlarındaki yükselişlerle gündeme gelen Toprak Mahsulleri Ofisi’nin (TMO) web sitesi, ziyaretçilerini ‘Ofis çiftçinin dostudur’ yazısıyla karşılıyor. Piyasa kuralları içerisinde faaliyetde bulunacağı öngörülen bir kamu kuruluşu için çok ilginç bir söz bu.

TMO, genellikle çiftçiden alım yapar. Şirketlere, bazen de tüketicilere satış yapar.

Şimdi, şirketlerle çiftçiler arasında faaliyet gösteren TMO, çiftçinin dostu iken şirketlerin dostu değil mi?

Taraf mı tutuyorlar?

TMO’nun ana statüsünde sermayesinin tamamı devlete ait olan bir İktisadi Devlet Teşekkülü olduğu belirtilmekte. Bilindiği üzere İktisadi Devlet Teşekkülleri iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan Kamu İktisadi Teşebbüsleridir. İktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek demek ise ilk önce piyasa fiyatlarından alım-satım işlemlerinin gerçekleşmesi demektir.

Şimdi dostluk burada nasıl cereyan edebilir? Önce dostunuzun size mal satan biri olduğunu düşünelim. Ona kıyak olması için yüksek fiyattan onun malını almanız gerekecektir. Eğer piyasa fiyatından onun malını alırım derseniz o zaman ne olur? Dostunuz olduğunu söylediğiniz kişi ile size mal satan herkesi aynı kefeye koymuş olursunuz ki o zaman dost ile yabancı arasında bir fark kalmaz.

Belki sadece fiyatta dostluk göstermiyor olabilirsiniz. O zaman, bilgilendirme, teknik destek, öncelik sağlama gibi hizmete ilişkin alanlarda dostunuza yabancılara nazaran daha iyi muamele yapmalısınız ki dost sözcüğünün bir anlamı olsun. Ama, o zaman iktisadi faaliyetinizin maliyeti artar.

Dostunuzun bu sefer değiş-tokuşun diğer tarafında yer alan biri olduğunu farz edelim. Yani, sizin ona satış yaptığınız durum. O zaman piyasa fiyatı yerine daha düşük bir fiyatla dostunuza ikramda bulunursunuz. Ekonomik faaliyetin diğer alanlarındaki bir ayırım yaratıcı faaliyet de maliyetleri yükseltir.

Kısaca, fiyat oynamaları ile dostluk yapmak mı? Maliyet oynamaları ile dostluk yapmak mı? Belki de her ikisi birden!

Piyasa fiyatlarından farklı bir fiyat uygulaması daima refahı azaltır. Piyasa fiyatından daha düşük bir fiyat satıcının refahını azaltırken, alıcının refahını genişletir. Tersi durumda, yani piyasa fiyatının üstündeki bir fiyatta, bu sefer tersi olur: Alıcının refahı azalırken satış yapanın refahı artar. Toplamda ise mahalle (piyasa) sakinlerinin refahı azalır.

Bu nasıl dostluk böyle? Biri kazanıyor diğeri kaybediyor!

Aynı zamanda mahallenin toplam refahı azalıyor.

Rekabetin cari olduğu piyasa nizamında tüketiciler zaten mümkün olan en düşük fiyattan alım yaparlar. Üreticilerde mümkün olan en düşük maliyetle üretim yaparlar ve normal kar elde ederler.

İşleyen bir piyasa, her iki tarafın kazanmasını garanti ettiğinden ilave ‘dostluk gösterilerine’ ihtiyaç yoktur. Ayrıca, piyasa fiyatı o piyasadan (mahalleden) elde edilebilecek en yüksek refahı sağladığından mahalle sakinleri için de sorun yoktur.

Başlıkta yer alan soruyu tekrar soralım.

Ofis kimin dostu?

Cari Açığın Etkileri Nelerdir?

2008-04-21T16:05:00.007+03:00

Doç.Dr. Hasan VERGİL

Cari açıkta artış olduğu durumlarda tasarruf –yatırım dengesizliğinin tüketimdeki artıştan mı yoksa yatırımtaki artıştan mı kaynaklandığına bakmak gerekir. Eğer ülke ekonomik büyüme amaçlı olarak dışarıdan borçlanıyorsa ve hızlı büyüme de hızlı bir ithalat artışı gerektiriyorsa cari açığın belli sınırlar içinde kalması gerekir. Eğer hızlı büyümeye rağmen cari açık istenmiyorsa büyüme oranı dolayısıyla iç talep düşürülmeli, tüketim ve yatırım aşağı çekilmelidir.

Aşağıdaki şekilde aramalları ithalatının, sermaye ithalatının ve tüketim malları ithalatının toplam ithalat içindeki payları görülmektedir. 90’lı yıllarda sermaye malları ithalatı yatırım malları ithalatının yaklaşık iki katı civarında iken 2000’li yıllarda bunların oranları birbirine yaklaşmıştır. Bu oranlar içerisinde aramallarının oranı son üç yılda artarken tüketim ve yatırım mallarının oranı düşmektedir. Aramallarının oranı sermaye ve tüketim mallarına oranla %70’lerle çok yüksek seviyelerdedir. Aramalların ve hammaddelerin üretimde kullanıldığı varsayılırsa, Türkiye’deki cari açığın üretim amaçlı kullanılan ithalat olduğu söylenebilir. Üretim ve yatırım aksamadan ithalatın düşürülmesi isteniyorsa yurt içi girdi fiyatlarının düşürülmesi gerekir. Bunun için hükümetin başta işçi ücretleri ve enerji fiyatları olmak üzere diğer yurt içi girdilerin fiyatlarında düzenleme yapması gerekir. Yurt içi girdilerin üretimde kullanılması üretimde katma değer artışı için de önemlidir. Aksi halde üreticiler daha ucuz olan yabancı girdi kullanacaklar ve bunun sonucunda cari açık azalmayacaktır. Ayrıca cari açığın kaygı yaratmaması için mal ve turizm ihraç gelirlerinin artırılması gerekir. Bunun için de yurt dışında rekabet gücünün korunması için döviz kurunda dolaylı veya doğrudan müdahalelerle düzeltmeler yapılması gerekir.

Bu konu ile bağlantılı olarak aşağıdaki grafikte ihracat, ithalat ve sanayi üretim endeksindeki büyüme oranları görülmektedir. Bu grafiğe göre ithalattaki büyüme oranı ile sanayi üretim endeksindeki büyüme oranı birbiriyle büyük oranda bağlantılıdır ( korelasyon katsayısı 0.91). Bu nedenle şu anki ekonomik yapıda Türkiye’deki üretimin artması ithalatın artmasına bağlıdır. İthalat da %70 civarında bir oranı aramalı ithalatından oluştuğu için sanayi üretimini azaltmadan ithalatı azaltmak için üretimde kullanılan yerli aramalı ve hammadde oranını artırmak gerekir. Bunun için de YTL’nin değerinin düşmesi gerekir.

Pirinç fiyatlarındaki son yükselişler!

2008-04-18T12:03:00.001+03:00

Basında son zamanlarda yapılan yayınlarda pirinç fiyatlarında görülen hızlı yükselişlerin sorumlusunun piyasadaki bazı özel sektör şirketleri olduğu belirtildi. Gerek tarım bakanı Mehdi Eker, gerekse TMO’nun yapmış olduğu açıklamalara göre yıllık 550 bin ton civarındaki tüketim yönünde bir talep patlaması yoktur, arz yönünde de bir sıkıntı yoktur. Sorun bazı şirketlerin tutum ve davranışlarındadır. Az sayıdaki bu şirketler tekel rantı elde etmek için ortak hareket ederek arzı kısmışlar, neticede fiyatların yükselmesine sebeb olmuşlardır. Yani suçlu bellidir: özel sektörün aç gözlü kapitalistleri!

Ne kadar da tanıdık bir ses bu! Çok aşina. Ciddi anlamda ilk kez Karl Marx’da duyduğumuz, sonra da Keynes ile damarlarımıza kadar sokulan piyasa karşıtlığı. Bu aç gözlü kapitalistleri, şahsi çıkarları peşinde koşuyorlar diye eleştirenler acaba üstü örtülü olarak kendilerinin diğerkam olduklarını mı iddia ediyorlar? Bir başka deyişle, kendilerini melekler kadar şahsi çıkar duygusundan azade, hep başkalarının yararına çalışan kişiler olarak mı görüyorlar?

Hemen bu sorduğumuz soruların cevabını verelim. Kamusal malların arzında rol oynayan siyasetçiler, seçmenler, bürokratlar ve baskı grupları kendi şahsi ve grup çıkarlarını azamileştirme peşinde koşarlar. Piyasa dışı karar alma sürecinde belirleyici olan bu dört aktörün, suçladıkları ‘aç gözlü kapitalistlerden’ bir farkı yoktur.

Şimdi bu pirinç olayına geri dönelim. Önce, pirinç piyasasındaki bu ürünün üretim sürecini ve bu piyasada rol oynayan tarafları kısaca tanıyalım. Pirinç’in hammaddesi çeltik. Çeltik üreten üreticiler, yani çiftçiler, hasat sonrası ürünlerini ya bir kamu kuruluşu olan Toprak Mahsulleri Ofisine (TMO) veya kurdukları kooperatifler aracılığıyla değirmen sahibi olan şirketlere satarlar. TMO’da çiftçiden satın aldığı bu çeltiği aynı şirketlere satar. Üreticiden veya TMO’dan çeltik satın alan bu şirketler de, değirmenlerinde bunları işleyerek sofralarımızda gördüğümüz pirinç’e dönüştürürler. Dolayısıyla, bu ürünün üretim sürecinde çiftçiden tüketicinin eline gelinceye kadar arada TMO ve değirmen sahibi şirketler vardır.

Bir iktisadi devlet teşekkülü olan Toprak Mahsülleri Ofisi’nin ana statüsündeki kuruluş amacı, yurt içindeki hububat fiyatlarının üreticiler yönünden normalin altına düşmesini engellemek ve tüketiciler yönünden de normalin üstüne çıkmasını önlemektir. Bunun yanında Ofis, hububat ürünleri piyasasında düzenleyici tedbirler almaktadır.

Şimdi burada duralım. Piyasada normal fiyat nedir? Anormal fiyat nedir? Ekonomik serbestlik varsayımı altında, piyasa fiyatı arz ve talebin kesiştiği yerde oluşur ve istikrar kazanır. Piyasa koşullarında normal olan budur. Normalini ben biliyorum diyerek müdahale etmek piyasa ekonomisi kurallarını çiğnemek olur. Piyasa’nın tüm kural ve kurumlarıyla çalışamaması fakirlik yaratır. Bir başka deyişle, gönüllü mübadelerdeki kazançların eksilmemesi için, yani daha fazla refah için piyasalara müdahale edilmemelidir.

Bakalım müdahale neye sebeb oluyor. TMO’nun açıklamış olduğu çeltik dağıtım listesine göre Ofis, elindeki 31.452 ton çeltiği 77 firmaya satmıştır. Ancak, satışların dağılımına baktığımızda satılan çeltiğin % 59’u 8 firmaya, % 41’i de geri kalan 69 firmaya gitmiştir. Bu şu demek: TMO, bu satışlarıyla ürün arzının az sayıdaki firmanın elinde toplanmasına sebeb olmuştur. Bunun yanında da devletin, yurt dışından ithal edilecek pirinç’e yüksek tarifeler koyarak piyasaya arz girişini kısıtlamış olduğunu görüyoruz.

Hem piyasaya dış alemden gelecek arzı kısıtlıyorsunuz hem de yurt içi arzın belli ellerde toplanmasına sebeb oluyorsunuz. Yani, piyasaya müdahalelerde bulunuyorsunuz. Bu müdahaleler neticesinde tekelci rant özendirilmiş ve müteşebbisler de bu rant fırsatını değerlendirmek istemişlerdir. Şimdi çıkış yolu için ne yapılıyor? Gümrük tarifeleri sıfırlanıyor ve ithal mal girişi artırılıyor.

Piyasalar esas itibariyle tekelci veya kartelci oluşumlara yatkın değildir. Tekel veya kartel oluşumları, devletin piyasalara müdahale ederek taraf tutmasından kaynaklanır. Düşük fiyatla kaliteli mal tüketmek istiyorsak yapmamız gereken tek şey vardır: piyasaların tüm kurum ve kurallarıyla işlemesini sağlamak.

Zonguldak hakkında düşüncelerimiz

2008-04-15T17:41:00.000+03:00

İktisat bülteni adını verdiğimiz bu sayfada hem benim hem de diğer arkadaşlarımın Türkiye ve Zonguldak üzerine olan iktisadi düşünceleri yer alacaktır. Yazı yazmak isteyen öğrencilerimiz olursa onlara da yer vermeye çalışacağız. Amacımız üzerinde hemen hemen hiç bir akademik yorumun yapılmadığı Zonguldak'ı konuşmak olacaktır. Herkesin konuştuğu bir ortamda sosyal bilimciler olarak bizlerin yani İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi öğretim üyelerinin konuşmaması olmazdı. Bilim dünyasındaki iş yükümüz ağır. Fırsat buldukça hem burada hem de farklı platformlarda konuşmuş olmak için değil ama iktisadi meselelerimiz hakkında söyliyeceklerimiz olduğu için akademik görüşlerimizi açıklamaya gayret edeceğiz.